Để ông bà dùng tiền số an toàn, con cháu nên cùng ông bà cài đặt một lần các lớp bảo vệ: hạn mức giao dịch vừa đủ dùng, thông báo biến động số dư, khoá màn hình và khoá ứng dụng, chặn cài ứng dụng từ nguồn lạ, lọc cuộc gọi lạ, và cập nhật tự động. Làm xong, phần lớn chiêu lừa nhắm vào người lớn tuổi sẽ khó thành hơn nhiều.
Nguyên tắc là làm cùng, không làm thay. Ông bà nên biết mỗi lớp bảo vệ để làm gì, để không vô tình gỡ bỏ khi có người lạ hướng dẫn. Mã PIN, mật khẩu do ông bà tự đặt; con cháu không giữ.
Bài này là danh sách việc theo thứ tự ưu tiên, kèm giải thích ngắn cho từng việc. Cách bật cụ thể khác nhau giữa các hãng điện thoại và ứng dụng ngân hàng, nên mô tả theo tên chức năng chung.
Vì sao cần cài đặt riêng cho ông bà
Điện thoại mua về được cài sẵn theo hướng tiện lợi cho người dùng phổ thông: cho phép cài ứng dụng dễ dàng, nhận cuộc gọi mọi số, hạn mức chuyển tiền theo mặc định của ngân hàng. Với người trẻ quen công nghệ, cài đặt đó ổn. Với người lớn tuổi, những thứ tiện lợi ấy lại là cửa cho kẻ gian.
Các chiêu lừa nhắm vào người cao tuổi thường dựa vào ba điểm: cuộc gọi từ số lạ mạo danh cơ quan, người thân; cài ứng dụng theo hướng dẫn để kẻ gian điều khiển máy; và chuyển khoản lớn trong một lần khi nạn nhân đang hoảng. Cài đặt đúng không loại trừ được lừa đảo, nhưng làm mỗi bước khó hơn và tạo thêm thời gian để ông bà dừng lại.
Cũng nên nhớ rằng mỗi lớp bảo vệ đều có cái giá nhỏ về sự tiện lợi. Ông bà có thể thấy phiền khi phải nhập mã nhiều lần hay khi hạn mức chặn một khoản chi. Giải thích trước cái giá đó và lý do đáng trả giúp ông bà không tự tắt đi khi thấy vướng.
Một lợi ích nữa là con cháu nắm được tình trạng máy: biết ông bà đang dùng ứng dụng nào, máy đã cập nhật chưa, có gì lạ. Việc này nên làm lại mỗi lần ông bà đổi điện thoại.
Danh sách việc theo thứ tự ưu tiên
Không cần làm hết trong một buổi. Làm theo thứ tự dưới, những việc đầu bảo vệ nhiều nhất:
| Thứ tự | Việc cần làm | Để chặn điều gì |
|---|---|---|
| 1 | Đặt hạn mức chuyển tiền trong ngày vừa đủ dùng | Mất khoản lớn trong một lần bị lừa |
| 2 | Bật thông báo biến động số dư trong ứng dụng | Tiền đi mà không ai biết |
| 3 | Tắt cho phép cài ứng dụng từ nguồn không xác định | Cài ứng dụng giả theo lời người lạ |
| 4 | Đặt khoá màn hình và khoá ứng dụng ngân hàng | Người khác cầm máy là mở được |
| 5 | Bật lọc, cảnh báo cuộc gọi lạ | Cuộc gọi mạo danh |
| 6 | Bật cập nhật tự động hệ điều hành và ứng dụng | Lỗ hổng cũ bị lợi dụng |
| 7 | Dọn ứng dụng không dùng, kiểm tra quyền trợ năng | Ứng dụng lạ theo dõi màn hình |
| 8 | Lưu số con cháu, tổng đài ngân hàng lên đầu danh bạ | Gọi nhầm số giả khi cần giúp |
Mỗi việc chỉ mất vài phút, nhưng tác dụng cộng dồn. Việc 1 và 2 đặc biệt quan trọng vì chúng vẫn bảo vệ ngay cả khi các lớp khác bị vượt qua.
Hạn mức và thông báo: hai lớp quan trọng nhất
Hạn mức vừa đủ. Xem ông bà thường chuyển bao nhiêu mỗi ngày (tiền chợ, tiền điện, gửi cháu), đặt hạn mức cao hơn mức đó một chút. Khi cần chuyển khoản lớn hơn, như đóng viện phí, có thể tạm nâng rồi hạ lại, hoặc ra quầy. Hạn mức thấp không làm phiền nhiều, nhưng biến một vụ lừa lớn thành vụ nhỏ.
Thông báo trong ứng dụng. Bật thông báo biến động số dư hiện ngay trên màn hình. Nếu ông bà đồng ý, có thể cân nhắc cho một con cháu cùng nhận thông báo theo các tính năng ngân hàng có hỗ trợ, nhưng chỉ khi ông bà thoải mái; tôn trọng quyền riêng tư của ông bà là điều kiện đầu tiên.
Tách tiền chi tiêu và tiền tiết kiệm. Tiền tiết kiệm nên để ở sổ tiết kiệm hoặc tài khoản không gắn với ứng dụng hằng ngày. Tài khoản dùng hằng ngày chỉ giữ số tiền chi tiêu một hai tháng. Kẻ gian có lừa được cũng chỉ chạm tới phần nhỏ.
Khoá máy, khoá ứng dụng, chặn ứng dụng lạ
Các bước dưới mô tả theo tên chức năng chung; tìm trong phần Cài đặt của điện thoại:
- Đặt khoá màn hình bằng mã số hoặc vân tay, khuôn mặt. Chọn cách ông bà dùng thoải mái nhất; vân tay thường dễ hơn nhớ mã.
- Trong ứng dụng ngân hàng, bật yêu cầu mã PIN hoặc sinh trắc học mỗi lần mở và mỗi lần xác nhận giao dịch.
- Vào phần bảo mật hoặc quyền ứng dụng, tắt cho phép cài ứng dụng từ nguồn không xác định với trình duyệt, ứng dụng nhắn tin, trình quản lý tệp.
- Nếu điện thoại có chế độ bảo vệ nâng cao hoặc chế độ đơn giản cho người lớn tuổi, cân nhắc bật; chế độ này thường hạn chế cài ứng dụng và thay đổi cài đặt quan trọng.
- Gỡ những ứng dụng ông bà không dùng, nhất là ứng dụng tiện ích lạ xin nhiều quyền.
- Vào mục trợ năng, kiểm tra không có ứng dụng lạ nào đang giữ quyền.
- Giải thích với ông bà: "Nếu có ai bảo bà vào cài đặt bật cái gì lên, bà gọi cháu trước".
Câu dặn cuối cùng quan trọng như mọi bước kỹ thuật. Kẻ gian hướng dẫn nạn nhân tắt chính các lớp bảo vệ này, nên ông bà cần biết chúng tồn tại để từ chối.
Lọc cuộc gọi và tin nhắn
Phần lớn điện thoại hiện nay có chức năng cảnh báo cuộc gọi nghi lừa đảo, cuộc gọi rác dựa trên dữ liệu cộng đồng, hoặc cho phép im lặng các cuộc gọi từ số không có trong danh bạ. Với ông bà, chế độ im lặng số lạ có thể quá chặt nếu ông bà hay nhận cuộc gọi của bác sĩ, người giao hàng. Cảnh báo cuộc gọi rác là lựa chọn cân bằng hơn.
Lưu sẵn trong danh bạ những số ông bà cần: các con cháu, hàng xóm thân, phòng khám quen, tổng đài ngân hàng lấy từ mặt sau thẻ. Đặt tên rõ, kèm quan hệ ("Con Hùng", "Cháu Mai"). Khi số đã lưu gọi đến, màn hình hiện tên; khi số lạ gọi đến xưng là con cháu, ông bà sẽ thấy ngay sự khác biệt.
Với tin nhắn, dặn ông bà không bấm đường dẫn trong tin nhắn nào, kể cả mang tên ngân hàng. Nếu thấy tin lạ, giữ nguyên, chờ con cháu xem. Có thể bật chế độ lọc tin nhắn từ người gửi không xác định nếu máy hỗ trợ.
Thanh toán bằng mã và ví: có nên cài thêm
Nhiều con cháu muốn cài thêm ví điện tử, ứng dụng mua sắm, ứng dụng gọi xe cho ông bà vì tiện. Câu hỏi nên đặt trước là ông bà có thật cần không. Mỗi ứng dụng có tiền là thêm một mật khẩu phải nhớ, thêm một nơi có thể bị lừa, thêm một loại tin nhắn mà kẻ gian có thể mạo danh.
Với phần lớn người lớn tuổi, một ứng dụng ngân hàng để chuyển khoản và quét mã ở chợ là đủ. Nếu ông bà cần gọi xe hay mua sắm, có thể cài nhưng không liên kết với tài khoản ngân hàng chính, mà nạp vào một khoản nhỏ, hoặc để con cháu thanh toán từ xa cho những dịch vụ đó.
Nguyên tắc chung là ít ứng dụng tài chính càng tốt, và mỗi ứng dụng đều được cài đúng các lớp bảo vệ như với ứng dụng ngân hàng: khoá riêng, thông báo, hạn mức nếu có.
Những cài đặt nên tránh dù có vẻ tiện
Lưu mật khẩu ngân hàng trong ghi chú. Ghi chú điện thoại không được bảo vệ như ứng dụng ngân hàng; ai mở được máy là đọc được.
Tắt mã PIN giao dịch cho nhanh. Một số ứng dụng cho phép xác nhận giao dịch nhỏ không cần mã. Với ông bà, nên giữ yêu cầu xác nhận cho mọi giao dịch để luôn có một bước dừng lại.
Cho phép đăng nhập trên nhiều máy. Ứng dụng ngân hàng của ông bà chỉ nên ở trên máy của ông bà, không đăng nhập thêm trên máy con cháu.
Tự động mở đường dẫn trong tin nhắn. Nếu ứng dụng nhắn tin có chế độ xem trước đường dẫn, cân nhắc tắt để tránh ông bà bấm nhầm vào nội dung lạ.
Dùng chung tài khoản đăng ký máy với con cháu. Tài khoản đăng ký của điện thoại (dùng để sao lưu, tải ứng dụng) nên đứng tên ông bà. Dùng chung tài khoản của con cháu khiến ảnh, danh bạ, thậm chí ứng dụng của hai người lẫn vào nhau, và khi con cháu đổi máy có thể vô tình làm ảnh hưởng máy của ông bà.
Kiểm tra định kỳ cùng ông bà
Cài đặt một lần chưa đủ; các ứng dụng cập nhật, thói quen thay đổi, ông bà có thể cài thêm thứ gì đó. Mỗi tháng một lần, khi về thăm hoặc gọi video, dành mười phút kiểm tra: danh sách ứng dụng có gì mới, máy đã cập nhật chưa, hạn mức còn phù hợp không, có cuộc gọi hay tin nhắn nào lạ ông bà muốn hỏi.
Biến việc này thành câu chuyện nhẹ nhàng, không phải cuộc kiểm tra. Hỏi "dạo này có ai gọi lạ không bà" thường mở ra những chuyện ông bà ngại kể. Nhiều cuộc gọi lừa đảo bị chặn đúng vào lúc ông bà nhắc đến nó với con cháu trước khi làm theo.
Khi ông bà đổi điện thoại mới, làm lại toàn bộ danh sách. Đừng để máy cũ còn đăng nhập ngân hàng mà đem cho, bán hay vứt; đăng xuất, gỡ ứng dụng và khôi phục cài đặt gốc trước khi chia tay chiếc máy cũ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cài ứng dụng giám sát để con cháu xem được điện thoại của ông bà không?
Ứng dụng giám sát toàn bộ xâm phạm quyền riêng tư và có thể làm ông bà phật lòng; chính chúng cũng là loại ứng dụng có quyền rất lớn trên máy. Cách tốt hơn là cài đặt đúng các lớp bảo vệ, thống nhất hạn mức, và trò chuyện thường xuyên. Mọi sự hỗ trợ cần có sự đồng ý của ông bà.
Điện thoại cũ đời thấp có cài được các lớp bảo vệ này không?
Máy quá cũ có thể không còn nhận bản cập nhật bảo mật và không cài được ứng dụng ngân hàng bản mới. Nếu ông bà dùng tiền số thường xuyên, đổi sang máy còn được hỗ trợ cập nhật là khoản đầu tư hợp lý. Không cần máy đắt, chỉ cần còn được nhà sản xuất cập nhật.
Hạn mức thấp quá, khi cần đóng tiền viện phí gấp thì sao?
Có thể tạm nâng hạn mức trong ứng dụng khi cần, thường phải xác thực thêm, hoặc thanh toán tại quầy bệnh viện bằng thẻ, hoặc nhờ con cháu chuyển trực tiếp. Đó là vài phút bất tiện, đổi lại sự an toàn những ngày còn lại. Khi nâng xong nhớ hạ về mức cũ.
Chế độ đơn giản trên điện thoại có làm khó dùng ứng dụng ngân hàng không?
Thường thì không, chế độ đơn giản chủ yếu thay đổi màn hình chính, cỡ chữ và hạn chế một số cài đặt. Ứng dụng ngân hàng vẫn mở bình thường. Nên thử cùng ông bà một lần để chắc mọi chức năng cần dùng vẫn hoạt động.
Ông bà quên mã khoá màn hình thì phải làm sao?
Mỗi hãng có quy trình khôi phục riêng, thường cần tài khoản đăng ký của máy. Khi cài, nên dùng vân tay hoặc khuôn mặt làm cách mở chính, mã số làm dự phòng. Tài khoản đăng ký của máy nên đặt mật khẩu do ông bà giữ, có thể cất bản ghi kín trong nhà.
