Cập nhật sinh trắc học là bước ngân hàng đọc dữ liệu trong chip của căn cước bạn, rồi so khuôn mặt bạn chụp trực tiếp với ảnh lưu trong chip để chắc chắn chủ tài khoản là người thật đang cầm thẻ thật. Làm xong một lần, ngân hàng lưu mẫu đối chiếu và dùng cho các giao dịch cần xác thực khuôn mặt sau này.
Ngân hàng yêu cầu bước này vì quy định về mở và sử dụng tài khoản thanh toán (Thông tư 17/2024/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước) đòi hỏi đối chiếu thông tin sinh trắc học với giấy tờ gắn chip; tài khoản chưa đối chiếu sẽ bị hạn chế giao dịch trực tuyến. Cách làm phổ biến nhất là tự làm trên ứng dụng trong vài phút; nếu không được thì ra quầy.
Phần dưới đi từ chuẩn bị, từng bước trên điện thoại, đến những lỗi hay gặp và cách xử lý. Cơ chế xác thực sinh trắc khi chuyển tiền đã có bài riêng ở mục thanh toán của cụm; ở đây tập trung vào việc người dùng phải làm.
Chuẩn bị trước khi bắt đầu
Phần lớn lần thất bại đến từ chuẩn bị thiếu chứ không phải do hệ thống. Năm phút chuẩn bị tiết kiệm được nửa tiếng loay hoay:
- Thẻ căn cước gắn chip còn hiệu lực, đúng thẻ đang dùng. Nếu vừa đổi thẻ mới, dùng thẻ mới.
- Điện thoại có NFC (đọc chip không tiếp xúc). Đa số điện thoại thông minh vài năm gần đây đều có; trên một số máy Android cần bật NFC trong phần cài đặt kết nối.
- Ứng dụng ngân hàng bản mới nhất tải từ kho ứng dụng chính thức, không cài từ đường dẫn trong tin nhắn.
- Chỗ đủ sáng, ánh sáng chiếu từ phía trước mặt, không ngồi quay lưng ra cửa sổ.
- Tháo kính râm, khẩu trang, mũ; kính cận thường vẫn được nhưng nên tháo nếu bị loá.
- Mạng ổn định; tránh làm khi đang di chuyển trên xe.
Một lưu ý quan trọng: bước này chỉ làm trong ứng dụng ngân hàng hoặc tại quầy. Không ngân hàng nào gửi đường dẫn yêu cầu bạn cập nhật sinh trắc học qua tin nhắn hay cuộc gọi. Kẻ gian rất hay dùng đúng lý do "cập nhật sinh trắc học" để dụ cài ứng dụng giả.
Từng bước làm trên ứng dụng
Tên mục và thứ tự màn hình khác nhau giữa các ngân hàng, nhưng khung chung giống nhau:
- Đăng nhập ứng dụng, tìm mục có tên gần như "Cập nhật sinh trắc học", "Xác thực căn cước" hoặc thông báo nổi lên ngay khi đăng nhập.
- Chụp mặt trước, mặt sau căn cước nếu ứng dụng yêu cầu. Đặt thẻ trên nền tối, không loá đèn.
- Đến bước quét chip: áp thẻ vào mặt lưng điện thoại, giữ yên. Vị trí ăng-ten NFC thường ở giữa lưng máy (nhiều máy Android) hoặc phần trên lưng máy (iPhone). Giữ yên đến khi báo xong, thường vài giây.
- Chụp khuôn mặt: nhìn thẳng, làm theo hướng dẫn như quay nhẹ đầu, chớp mắt. Đây là bước kiểm tra "người sống" để phân biệt với ảnh in hay video phát lại.
- Chờ kết quả đối chiếu. Thành công thì ứng dụng báo đã cập nhật; có ngân hàng gửi thêm thông báo xác nhận.
- Thử một giao dịch nhỏ để chắc chức năng chuyển tiền đã mở lại bình thường.
Nếu bạn có tài khoản ở nhiều ngân hàng, mỗi ngân hàng phải làm riêng. Ngân hàng này không dùng chung mẫu khuôn mặt với ngân hàng khác.
Lỗi thường gặp và cách xử lý
Bảng dưới gom những lỗi người dùng hay gặp nhất, theo kinh nghiệm chung của bộ phận hỗ trợ khách hàng ở nhiều nơi:
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Không đọc được chip | NFC chưa bật, thẻ đặt sai chỗ, ốp lưng kim loại dày | Bật NFC, tháo ốp, dịch thẻ chậm quanh lưng máy tìm điểm nhận |
| Đọc chip đến giữa chừng thì ngắt | Tay rung, thẻ trượt | Đặt máy và thẻ trên bàn, không cầm tay |
| Khuôn mặt không khớp | Ảnh trong chip chụp đã lâu, ánh sáng xấu, đeo kính | Làm lại ở nơi sáng đều; nếu vẫn lỗi, ra quầy |
| Thông tin không khớp với hồ sơ | Hồ sơ ngân hàng lưu số giấy tờ cũ hoặc sai dấu | Cập nhật giấy tờ tại quầy trước |
| Điện thoại không có NFC | Máy đời cũ | Mượn máy có NFC đăng nhập tạm hoặc ra quầy |
| Báo thẻ không hợp lệ | Thẻ đã thay bằng thẻ mới hoặc hết hạn | Dùng thẻ đang có hiệu lực |
Đừng thử đi thử lại quá nhiều lần trong thời gian ngắn. Một số ứng dụng tạm khoá chức năng sau vài lần thất bại để chống dò thử; khi đó chờ theo hướng dẫn hoặc liên hệ tổng đài in trên mặt sau thẻ ngân hàng của bạn.
Vì sao phải đọc chip, chụp ảnh thẻ thôi là chưa đủ
Nhiều người thắc mắc: đã chụp hai mặt thẻ rồi, sao còn phải áp thẻ vào điện thoại. Lý do nằm ở chỗ ảnh chụp mặt thẻ có thể bị làm giả bằng phần mềm chỉnh ảnh, còn dữ liệu trong chip được cơ quan cấp thẻ ký số lúc phát hành. Ứng dụng đọc chip sẽ kiểm chữ ký đó; chỉ cần sửa một ký tự, chữ ký không còn hợp lệ.
Ảnh khuôn mặt lưu trong chip cũng là ảnh do cơ quan chức năng chụp khi làm thẻ, không phải ảnh người dùng tự nộp. Vì vậy khi so khuôn mặt bạn với ảnh trong chip, ngân hàng đang so với một mẫu đáng tin, không phải với ảnh in trên thẻ mà kẻ gian có thể thay.
Bước "người sống" (quay đầu, chớp mắt, đôi khi đổi ánh sáng màn hình) chống lại trò đưa ảnh in hoặc video quay sẵn ra trước camera. Công nghệ này không hoàn hảo, và giới bảo mật quốc tế vẫn tranh luận về khả năng chống giả mạo khuôn mặt bằng trí tuệ nhân tạo. Vì thế ngân hàng thường kết hợp thêm tín hiệu khác như thiết bị quen dùng, vị trí, thói quen giao dịch. Với người dùng, ý nghĩa thực tế là: làm đúng hướng dẫn, đủ sáng, giữ máy yên, và hiểu rằng việc ứng dụng "khó tính" là để bảo vệ chính bạn.
Khi nào nên ra quầy thay vì tự làm
Tự làm trên ứng dụng tiện, nhưng có những trường hợp ra quầy nhanh hơn và an toàn hơn. Người lớn tuổi tay run, mắt kém, hoặc chưa quen thao tác điện thoại; người có thông tin trong hồ sơ ngân hàng lệch với căn cước; người có khuôn mặt thay đổi nhiều so với ảnh trong chip do tuổi tác, bệnh lý hay tai nạn; người dùng điện thoại không có NFC.
Tại quầy, nhân viên dùng thiết bị đọc chip chuyên dụng và camera của ngân hàng, đồng thời kiểm tra trực tiếp. Bạn chỉ cần mang căn cước gắn chip. Không cần mang thêm sổ hộ khẩu hay giấy xác nhận cư trú (sổ hộ khẩu giấy đã không còn giá trị chứng minh cư trú từ năm 2023), trừ khi ngân hàng yêu cầu vì việc khác.
Một lợi ích ít người để ý: ra quầy cũng là dịp rà lại toàn bộ hồ sơ, như số điện thoại đăng ký nhận mã OTP, địa chỉ, email. Nhiều người phát hiện số điện thoại cũ vẫn gắn với tài khoản, một lỗ hổng mà bài về đổi giấy tờ và số điện thoại trong chuyên mục này phân tích kỹ.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
"Cập nhật sinh trắc học là giao toàn bộ khuôn mặt cho ngân hàng dùng tuỳ ý." Ngân hàng lưu mẫu để đối chiếu khi bạn giao dịch và phải tuân thủ quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dữ liệu khuôn mặt thuộc nhóm dữ liệu nhạy cảm, được bảo vệ chặt hơn dữ liệu thường.
"Làm ở một ngân hàng là các ngân hàng khác tự nhận." Không. Mỗi ngân hàng, mỗi ví làm riêng với hồ sơ của mình.
"Không cập nhật thì tài khoản bị đóng, mất tiền." Tiền trong tài khoản vẫn là của bạn. Tài khoản chưa đối chiếu bị hạn chế giao dịch trực tuyến; bạn vẫn có thể ra quầy làm thủ tục. Tin nhắn doạ "mất tiền nếu không cập nhật trong 24 giờ" là dấu hiệu lừa đảo.
"Đã có VNeID mức 2 thì khỏi làm ở ngân hàng." Tuỳ cách từng ngân hàng tích hợp. Một số cho phép xác thực qua tài khoản định danh điện tử, số khác vẫn yêu cầu đọc chip trong ứng dụng của họ. Làm theo hướng dẫn trong ứng dụng chính thức.
An toàn sau khi đã cập nhật
Sinh trắc học làm cho việc người khác dùng tài khoản của bạn khó hơn, nhưng không làm bạn miễn nhiễm với lừa đảo. Chiêu phổ biến hiện nay không còn là trộm mật khẩu, mà là thuyết phục chính bạn tự chuyển tiền, hoặc dụ bạn cài ứng dụng điều khiển từ xa rồi bảo bạn "nhìn vào camera để xác nhận". Lúc đó khuôn mặt thật của bạn lại được dùng để duyệt giao dịch của kẻ gian.
Quy tắc đơn giản: chỉ để ứng dụng chụp khuôn mặt khi chính bạn đang chủ động làm một giao dịch bạn hiểu rõ. Nếu ai đó qua điện thoại hướng dẫn bạn bấm từng bước rồi bảo nhìn vào camera, hãy dừng lại, tắt máy và gọi lại tổng đài ngân hàng bằng số in trên thẻ.
Một thói quen nữa đáng giữ: sau khi cập nhật, vào phần quản lý thiết bị trong ứng dụng (nếu có) xem tài khoản đang đăng nhập trên những máy nào. Máy cũ đã bán, máy của người thân từng mượn nên được gỡ ra. Nhiều ngân hàng chỉ cho tài khoản hoạt động trên một thiết bị tại một thời điểm; khi bạn đổi máy, ứng dụng có thể yêu cầu xác thực khuôn mặt lại, đó là cơ chế bảo vệ chứ không phải lỗi.
Cũng nên bật thông báo biến động số dư, và không cho ai mượn điện thoại đang đăng nhập ứng dụng ngân hàng. Trong gia đình có người lớn tuổi, con cháu có thể ngồi cùng làm bước cập nhật, nhưng để chính người chủ tài khoản thao tác phần nhìn camera và nhập mã PIN.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em có tài khoản ngân hàng có phải cập nhật sinh trắc học không?
Tài khoản đứng tên người chưa thành niên thường đi kèm người đại diện theo pháp luật, và yêu cầu đối chiếu có thể áp dụng với cả người đại diện. Trẻ dưới 14 tuổi có thể chưa có thẻ căn cước gắn chip. Cách làm cụ thể tuỳ ngân hàng và quy định hiện hành, nên phụ huynh hỏi trực tiếp tại quầy.
Đã cập nhật xong mà đổi thẻ căn cước mới thì có phải làm lại không?
Thường là có, vì số thẻ, ảnh trong chip và thời hạn đã thay đổi. Ứng dụng có thể báo yêu cầu cập nhật giấy tờ khi phát hiện thẻ cũ không còn hiệu lực. Làm ngay sau khi nhận thẻ mới giúp tránh bị gián đoạn giao dịch đúng lúc cần.
Dùng điện thoại của người khác để cập nhật có an toàn không?
Được nếu bạn tin người đó và chỉ đăng nhập tạm, sau đó đăng xuất hoàn toàn. Rủi ro là ứng dụng ghi nhớ đăng nhập hoặc máy đã cài sẵn phần mềm theo dõi. Tốt nhất là dùng máy của chính mình hoặc ra quầy; tuyệt đối không dùng máy của người lạ đề nghị "giúp cập nhật".
Ngân hàng có gọi điện hướng dẫn cập nhật sinh trắc học không?
Ngân hàng có thể gửi thông báo trong ứng dụng hoặc tin nhắn chung nhắc bạn tự làm, nhưng không gọi điện dẫn bạn cài ứng dụng khác hay bấm vào đường dẫn. Bất kỳ cuộc gọi nào đòi làm "ngay bây giờ" qua đường dẫn đều nên coi là đáng ngờ.
Khuôn mặt thay đổi sau phẫu thuật hoặc tai nạn thì làm sao?
Nếu ảnh trong chip khác quá nhiều so với hiện tại, đối chiếu tự động có thể thất bại liên tục. Khi đó ra quầy để nhân viên hỗ trợ, và cân nhắc làm thủ tục cấp đổi căn cước theo quy định để ảnh trong chip khớp với khuôn mặt hiện tại.
