Tiền mặt có vẻ miễn phí với người dùng, nhưng với cả nền kinh tế, nó là một trong những phương tiện thanh toán tốn kém nhất tính theo tổng. Chi phí nằm ở nhiều khâu: in và đúc tiền, vận chuyển và bảo vệ, kiểm đếm, phân loại, tiêu huỷ, máy ATM, bảo hiểm, rủi ro mất trộm và tiền giả, và thời gian của người bán, người mua, nhân viên ngân hàng.
Nghiên cứu nổi tiếng của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) năm 2012 về 13 nước EU ước tính tổng chi phí xã hội của các phương tiện thanh toán bán lẻ khoảng 1% GDP, trong đó tiền mặt chiếm khoảng một nửa. Nhưng nghiên cứu này cũng cho thấy một điều ít người nhắc: tính trên mỗi giao dịch nhỏ, tiền mặt lại thường rẻ nhất. Bài này bóc tách các lớp chi phí và giải thích nghịch lý đó.
Các cấu phần chi phí của tiền mặt
Chi phí phân bổ cho nhiều bên khác nhau, nên không ai nhìn thấy toàn bộ. Bảng xếp theo bên chịu chi phí.
| Bên chịu | Khoản chi phí | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngân hàng trung ương | In tiền, đúc xu, thiết kế chống giả, kho quỹ, vận chuyển giữa các kho, tiêu huỷ tiền rách | Tiền polymer bền hơn giấy, giảm tần suất in lại |
| Ngân hàng thương mại | Kho quỹ chi nhánh, máy ATM, nạp tiền ATM, nhân viên kiểm đếm, bảo hiểm, vận chuyển | Thường là phần lớn nhất trong nhiều nghiên cứu |
| Người bán, doanh nghiệp | Thời gian kiểm đếm, thối tiền, đi nộp tiền, két sắt, rủi ro mất trộm, nhận nhầm tiền giả | Nặng với cửa hàng nhỏ, không có nhân viên riêng |
| Người dân | Thời gian rút tiền, phí rút, rủi ro mất, tiền rách khó tiêu | Thường bị bỏ qua khi tính toán |
| Xã hội | Tội phạm liên quan tiền mặt, tiền giả, khó kiểm soát giao dịch bất hợp pháp | Khó định lượng, gây tranh cãi |
Khi đọc một con số "tiền mặt tốn X% GDP", hãy hỏi nghiên cứu đó tính những dòng nào trong bảng này. Các nghiên cứu khác nhau về phạm vi nên cho kết quả khác nhau.
Nghiên cứu của ECB năm 2012 và các nghiên cứu cùng phương pháp
Nghiên cứu của Schmiedel, Kostova và Ruttenberg, công bố trong loạt bài nghiên cứu thường kỳ của ECB năm 2012, thu thập dữ liệu chi phí từ ngân hàng trung ương, ngân hàng thương mại, công ty vận chuyển tiền và nhà bán lẻ ở 13 nước EU. Phương pháp này gọi là đo chi phí xã hội: cộng chi phí thực của mọi bên tham gia, loại bỏ các khoản phí chỉ là chuyển tiền từ bên này sang bên kia.
Kết quả chính: tổng chi phí xã hội của thanh toán bán lẻ xấp xỉ 1% GDP ở mẫu nghiên cứu, tiền mặt chiếm khoảng một nửa, phần lớn do số giao dịch tiền mặt rất lớn. Các ngân hàng trung ương khác như ở Hà Lan, Đan Mạch, Thuỵ Điển, Canada, Úc cũng thực hiện nghiên cứu tương tự với kết quả cùng hướng nhưng khác về độ lớn.
Cần đọc thận trọng: dữ liệu thu thập cách đây hơn một thập kỷ, cơ cấu thanh toán đã thay đổi nhiều; và chi phí phụ thuộc mạnh vào đặc thù từng nước — mật độ dân số, cấu trúc ngân hàng, mức lương nhân viên.
Nghịch lý: tổng chi phí lớn nhưng mỗi giao dịch nhỏ lại rẻ
Tiền mặt có cấu trúc chi phí đặc biệt: chi phí cố định lớn (hạ tầng kho quỹ, vận chuyển, ATM tồn tại dù dùng nhiều hay ít) và chi phí biên thấp cho mỗi giao dịch nhỏ — đưa tờ tiền và nhận tiền thối gần như không tốn gì thêm. Thẻ và chuyển khoản thì có chi phí biên cao hơn ở một số khâu (phí xử lý, phí mạng), nhưng chi phí cố định cho mỗi người dùng thấp hơn.
Vì thế, nhiều nghiên cứu thấy với giao dịch giá trị rất nhỏ, tiền mặt là phương tiện rẻ nhất tính trên mỗi giao dịch, còn với giao dịch lớn hơn, thẻ ghi nợ hoặc chuyển khoản rẻ hơn. Điểm cắt nằm ở đâu phụ thuộc từng nước và thay đổi theo thời gian khi chi phí thanh toán số giảm.
Nghịch lý này có hệ quả chính sách: khi thanh toán số giành phần lớn giao dịch, số giao dịch tiền mặt giảm nhưng hạ tầng tiền mặt không giảm theo tỷ lệ — vẫn phải có kho, xe, máy ATM tối thiểu. Chi phí trên mỗi giao dịch tiền mặt còn lại vì thế tăng lên, tạo áp lực đóng ATM, chi nhánh, và khiến người còn phụ thuộc tiền mặt khó tiếp cận hơn — bài toán mà Thuỵ Điển và nhiều nước Bắc Âu đang đối mặt.
Những chi phí ẩn thường bị bỏ quên
Thời gian của người bán nhỏ. Cuối ngày đếm tiền, phân loại tờ, đối chiếu sổ, đi nộp ngân hàng — với hộ kinh doanh không có nhân viên, đây là giờ lao động không được trả.
Tiền lẻ và thối tiền. Thiếu tiền lẻ dẫn tới làm tròn giá, thối bằng kẹo hoặc mất khách. Chi phí này nhỏ từng lần nhưng cộng dồn rất lớn.
Tiền giả và tiền rách. Nhận phải tiền giả là mất trắng; tiền rách, tiền dán băng keo khó tiêu, phải mang đi đổi theo quy định.
An ninh. Cửa hàng giữ nhiều tiền mặt là mục tiêu của trộm cướp; chi phí két sắt, camera, bảo vệ, và cả rủi ro cho người.
Chi phí cơ hội. Tiền mặt nằm trong két, trong ATM, trong túi không sinh lãi. Ở cấp nền kinh tế, lượng tiền mặt lưu thông lớn là lượng vốn không được dùng cho đầu tư — dù đổi lại, nhà nước thu được lợi tức phát hành.
Lợi tức phát hành: tiền mặt cũng mang lại thu nhập cho nhà nước
Để công bằng, phải tính cả phía lợi. Khi ngân hàng trung ương phát hành một tờ tiền, chi phí in chỉ là một phần nhỏ so với mệnh giá; phần chênh — gọi là lợi tức phát hành tiền (seigniorage) — thực chất là khoản vay không lãi mà người giữ tiền mặt cho nhà nước. Ngân hàng trung ương dùng tiền đó mua tài sản sinh lời, và lợi nhuận thường được nộp về ngân sách.
Trong phân tích chi phí xã hội, lợi tức phát hành thường được coi là khoản chuyển giao (từ người giữ tiền sang nhà nước) hơn là chi phí hay lợi ích ròng của xã hội. Nhưng nó giải thích vì sao ngân hàng trung ương không chỉ nhìn chi phí: giảm tiền mặt cũng giảm một nguồn thu, dù ở môi trường lãi suất thấp, nguồn thu này nhỏ đi.
Một chi tiết đáng chú ý: phần lớn tiền mặt của nhiều nước không nằm trong lưu thông thanh toán mà nằm trong két, gối, két sắt ngân hàng, như tài sản cất giữ. Chi phí và lợi ích của phần tiền cất giữ này khác hẳn phần dùng để tiêu hằng ngày, và là lý do nhu cầu tiền mặt có khi tăng dù số giao dịch tiền mặt giảm.
Hiện tượng này được nhiều ngân hàng trung ương ghi nhận và đôi khi gọi là "nghịch lý tiền mặt": lượng tiền mặt lưu hành so với GDP không giảm, thậm chí tăng trong các giai đoạn bất ổn như đại dịch, trong khi tỷ trọng thanh toán bằng tiền mặt tại quầy giảm rõ. Với người phân tích chi phí, điều đó có nghĩa là không thể suy ra chi phí tiền mặt chỉ từ số giao dịch.
Ở Việt Nam: những gì đã làm để giảm chi phí tiền mặt
Việt Nam chuyển các mệnh giá lớn sang chất liệu polymer từ đầu những năm 2000, giúp tiền bền hơn, ít phải in lại và khó làm giả hơn. Ngân hàng nhà nước nhiều năm khuyến cáo hạn chế đổi tiền mới dịp Tết, vì nhu cầu tiền mới mừng tuổi buộc in thêm một lượng lớn tiền chỉ để thay tiền cũ còn tốt — một khoản chi phí xã hội đáng kể.
Sự phổ biến của chuyển khoản nhanh và mã QR trong vài năm gần đây giảm mạnh nhu cầu tiền mặt cho giao dịch nhỏ ở đô thị. Nhiều ngân hàng thu hẹp mạng lưới ATM ở nơi ít dùng và chuyển sang máy giao dịch đa năng. Số liệu chi phí cụ thể của hệ thống tiền mặt ở Việt Nam ít khi được công bố đầy đủ; người cần con số nên tra báo cáo chính thức và đọc kỹ phạm vi tính toán.
Ở chiều ngược lại, nông thôn, vùng sâu, người lớn tuổi vẫn dùng tiền mặt nhiều. Giảm hạ tầng tiền mặt quá nhanh có thể đẩy chi phí sang chính những nhóm này: phải đi xa hơn để rút tiền, khó đổi tiền rách.
Thanh toán số cũng có chi phí: so sánh công bằng
Thanh toán số không miễn phí; chi phí chỉ chuyển sang dạng khác. So sánh công bằng phải nhìn cả hai cột.
| Loại chi phí | Tiền mặt | Thanh toán số |
|---|---|---|
| Hạ tầng | Kho quỹ, xe chở tiền, ATM | Trung tâm dữ liệu, chuyển mạch, ứng dụng, đường truyền |
| Vận hành | Kiểm đếm, phân loại, vận chuyển | Xử lý giao dịch, đối soát, chăm sóc khách hàng |
| Gian lận | Tiền giả, trộm cắp | Lừa đảo chuyển khoản, chiếm đoạt tài khoản, an ninh mạng |
| Rủi ro hệ thống | Thấp: mỗi tờ tiền độc lập | Sự cố mạng, mất điện, tấn công có thể làm tê liệt diện rộng |
| Bao trùm | Ai cũng dùng được | Cần điện thoại, tài khoản, kỹ năng |
| Quyền riêng tư | Cao | Thấp hơn: mọi giao dịch để lại dấu vết |
Nhiều nghiên cứu kết luận rằng một hệ thống thanh toán hiệu quả không phải là không tiền mặt, mà là để mỗi phương tiện được dùng ở nơi nó rẻ và an toàn nhất, đồng thời giữ tiền mặt làm phương án dự phòng khi hệ thống số gặp sự cố.
Câu hỏi thường gặp
In một tờ tiền tốn bao nhiêu?
Chi phí in phụ thuộc chất liệu, mệnh giá, yếu tố bảo an và số lượng; mỗi nước một khác và thường không công bố chi tiết theo từng tờ. Điều chắc chắn là chi phí in chỉ là một phần nhỏ trong tổng chi phí tiền mặt; phần lớn nằm ở vận chuyển, lưu kho, kiểm đếm và thời gian của các bên.
Vì sao tiền polymer giúp tiết kiệm chi phí?
Tiền polymer bền hơn tiền giấy, chịu nước, ít rách, nên tuổi thọ lưu thông dài hơn và ít phải in thay. Chi phí in mỗi tờ có thể cao hơn, nhưng tính trên vòng đời thường rẻ hơn, đồng thời khó làm giả hơn.
Nếu tiền mặt tốn kém, sao không bỏ hẳn?
Vì tiền mặt có những giá trị thanh toán số chưa thay được: dùng khi mất điện, mất mạng, không cần tài khoản, giữ riêng tư, giúp người lớn tuổi và vùng khó khăn. Ngoài ra, tiền mặt là tiền pháp định do ngân hàng trung ương phát hành mà người dân giữ trực tiếp, có ý nghĩa với niềm tin vào hệ thống.
Thanh toán số có rẻ hơn cho người bán nhỏ không?
Thường rẻ hơn về thời gian và rủi ro: không phải đếm, thối, nộp tiền, không lo tiền giả. Chi phí cụ thể còn tuỳ phí của kênh thanh toán người bán dùng và rủi ro lừa đảo chuyển khoản. Người bán nên so tổng chi phí chứ không chỉ phí giao dịch.
Ai trả chi phí của hệ thống tiền mặt?
Chi phí được phân tán: ngân hàng trung ương, ngân hàng thương mại, doanh nghiệp, người bán, người dân mỗi bên chịu một phần, và cuối cùng phần lớn được tính vào giá dịch vụ ngân hàng, giá hàng hoá. Vì không ai thấy toàn bộ, chi phí tiền mặt thường bị đánh giá thấp.
