Ngân hàng không được buộc bạn mua bảo hiểm không bắt buộc như một điều kiện để được vay, gửi tiền hay dùng dịch vụ ngân hàng. Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (hiệu lực từ 01/7/2024) cấm tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và nhân viên của họ gắn việc bán sản phẩm bảo hiểm không bắt buộc với việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng dưới mọi hình thức. Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 cũng cấm đe doạ, cưỡng ép giao kết hợp đồng bảo hiểm.
Nếu đã lỡ ký, với hợp đồng bảo hiểm có thời hạn trên một năm, bạn có 21 ngày cân nhắc kể từ khi nhận hợp đồng để từ chối tiếp tục tham gia và được hoàn phí đã đóng (trừ một số chi phí hợp lý như chi phí kiểm tra sức khoẻ, nếu có), theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Quá thời gian này, huỷ hợp đồng vẫn được nhưng thường mất phần lớn phí đã đóng.
Bài này giúp bạn phân biệt bảo hiểm bắt buộc với không bắt buộc, nhận ra các hình thức ép mua tinh vi, và biết phản ánh ở đâu. Ranh giới của khái niệm "gắn" trong luật còn có cách hiểu khác nhau, nên khi tranh chấp nên hỏi luật sư.
Bắt buộc và không bắt buộc: điểm mấu chốt của mọi tranh luận
Không phải mọi bảo hiểm đi kèm khoản vay đều là ép mua. Có những loại bảo hiểm mà pháp luật quy định bắt buộc, hoặc mà ngân hàng có quyền chính đáng yêu cầu để bảo vệ tài sản bảo đảm. Ví dụ, khi bạn thế chấp nhà, ngân hàng có thể yêu cầu tài sản thế chấp được bảo hiểm cháy nổ trong trường hợp pháp luật quy định loại tài sản đó phải mua bảo hiểm cháy nổ bắt buộc; ô tô phải có bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe.
Ngược lại, bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm liên kết đầu tư, bảo hiểm sức khoẻ, bảo hiểm tai nạn cá nhân là bảo hiểm tự nguyện. Ngân hàng được phép làm đại lý bán các sản phẩm này, nhưng việc bạn có mua hay không không được ảnh hưởng đến việc bạn được vay, được giải ngân, được hưởng lãi suất tiền gửi hay được mở tài khoản.
Vùng xám là "bảo hiểm khoản vay" (bảo hiểm tín dụng): bảo hiểm trả nợ thay khi người vay chết hoặc mất khả năng lao động. Ngân hàng có lợi ích chính đáng ở loại này, nhưng nếu không có quy định bắt buộc, việc ép mua vẫn là gắn bảo hiểm không bắt buộc. Theo các bình luận của chuyên gia pháp lý trên báo chí, để bị coi là vi phạm cần đồng thời yếu tố "gắn" (ép buộc, làm điều kiện) và yếu tố "không bắt buộc". Bạn có quyền chọn tự mua bảo hiểm tương đương từ nơi khác nếu ngân hàng chỉ cần có bảo hiểm.
Những hình thức ép mua tinh vi
"Hồ sơ có bảo hiểm sẽ duyệt nhanh hơn." Câu nói không trực tiếp ép, nhưng tạo cảm giác không mua thì bị chậm hoặc bị từ chối. Hỏi thẳng: "Không mua thì khoản vay có được duyệt theo đúng điều kiện không?" và đề nghị trả lời bằng văn bản hoặc tin nhắn.
Lãi suất ưu đãi chỉ áp dụng khi mua bảo hiểm. Chính sách giá phân biệt theo việc mua bảo hiểm tự nguyện là một dạng gắn. Hỏi lãi suất cho phương án không mua bảo hiểm và so sánh.
Giải ngân chậm, hồ sơ "thiếu giấy tờ" cho đến khi mua. Nếu thời gian xử lý thay đổi bất thường quanh chuyện mua bảo hiểm, ghi lại thời gian, người liên hệ, nội dung trao đổi.
Ký nhiều giấy tờ cùng lúc, trong đó có hồ sơ bảo hiểm. Đọc từng tờ trước khi ký. Hồ sơ yêu cầu bảo hiểm thường có tên công ty bảo hiểm, câu hỏi về sức khoẻ, mức phí. Có quyền rút tờ đó ra và không ký.
Tư vấn bảo hiểm như một sản phẩm tiết kiệm. Khi gửi tiền, được giới thiệu "gói tích luỹ lãi cao hơn tiết kiệm" mà thực chất là bảo hiểm nhân thọ hoặc liên kết đầu tư. Hỏi rõ: đây là tiền gửi ngân hàng hay hợp đồng bảo hiểm, bên nào phát hành, huỷ trước hạn thì nhận lại bao nhiêu.
Trước khi ký: năm câu hỏi nên hỏi thẳng
"Sản phẩm này là bắt buộc theo luật hay tự nguyện?" Nếu bắt buộc, đề nghị chỉ rõ văn bản quy định. Nếu tự nguyện, bạn có toàn quyền từ chối mà không ảnh hưởng đến khoản vay hay khoản gửi.
"Không mua thì điều kiện vay có thay đổi gì không?" Hỏi cả lãi suất, thời gian duyệt, hạn mức. Câu trả lời "không thay đổi" là điều bạn nên nhận được; câu trả lời vòng vo là dấu hiệu cần cảnh giác. Đề nghị ghi câu trả lời vào tin nhắn hoặc thư.
"Bên nào phát hành hợp đồng này?" Sản phẩm tiết kiệm do ngân hàng phát hành; hợp đồng bảo hiểm do công ty bảo hiểm phát hành. Tên công ty trên giấy tờ cho biết bạn đang ký cái gì.
"Huỷ sau một năm thì nhận lại bao nhiêu?" Yêu cầu chỉ vào bảng giá trị hoàn lại trong hồ sơ. Một sản phẩm gần như không hoàn lại gì trong vài năm đầu không phải là "gói tiết kiệm".
"Có thể mang hồ sơ về đọc rồi quyết định sau không?" Một nhân viên tư vấn đàng hoàng sẽ đồng ý. Áp lực phải ký ngay hôm nay là dấu hiệu bạn đang bị bán hàng chứ không phải được tư vấn.
Đã lỡ ký: dùng 21 ngày cân nhắc thế nào
Thời gian cân nhắc là công cụ quan trọng nhất của người đã ký vội. Làm theo các bước sau càng sớm càng tốt.
- Xác định ngày bạn nhận bộ hợp đồng bảo hiểm (bản giấy hoặc điện tử); 21 ngày tính từ ngày nhận hợp đồng, không phải ngày ký đơn yêu cầu. Ghi lại ngày này.
- Đọc trang quyền lợi, phí, giá trị hoàn lại; tự hỏi mình có cần sản phẩm này không, nếu không vì áp lực.
- Nếu muốn huỷ, làm văn bản yêu cầu từ chối tiếp tục tham gia trong thời gian cân nhắc, gửi đến công ty bảo hiểm (không chỉ báo miệng với nhân viên ngân hàng). Giữ bản sao và bằng chứng gửi.
- Yêu cầu hoàn lại phí đã đóng vào tài khoản của bạn; hỏi rõ các khoản bị trừ (chi phí kiểm tra sức khoẻ nếu có).
- Kiểm sao kê để chắc tiền về và không còn lệnh trừ phí định kỳ.
- Nếu bị gây khó dễ hoặc bị nói rằng huỷ bảo hiểm sẽ ảnh hưởng khoản vay, ghi lại và phản ánh theo mục dưới.
Một số công ty có thể quy định thời gian cân nhắc dài hơn mức luật định cho sản phẩm của họ; đọc quy tắc sản phẩm. Với bảo hiểm ngắn hạn (một năm trở xuống), quy định về thời gian cân nhắc khác, nên hỏi trực tiếp.
Huỷ trong thời gian cân nhắc và huỷ sau đó khác nhau thế nào
Ví dụ giả định cho một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ phí năm 20 triệu đồng, minh hoạ vì sao thời điểm huỷ quan trọng. Con số không phản ánh sản phẩm cụ thể nào.
| Thời điểm huỷ | Cơ chế | Nhận lại (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Trong 21 ngày cân nhắc | Từ chối tiếp tục tham gia, hoàn phí đã đóng | Gần đủ 20 triệu, trừ chi phí kiểm tra sức khoẻ nếu có |
| Sau thời gian cân nhắc, năm đầu | Huỷ hợp đồng, nhận giá trị hoàn lại nếu có | Có thể rất ít hoặc bằng không vì chi phí ban đầu cao |
| Sau vài năm | Huỷ, nhận giá trị hoàn lại | Tăng dần theo thời gian nhưng thường thấp hơn tổng phí đã đóng trong những năm đầu |
Đây là lý do việc ép mua bảo hiểm nhân thọ gây thiệt hại lớn: người bị ép thường chỉ nhận ra sau khi hết thời gian cân nhắc, và lúc đó lựa chọn nào cũng mất tiền. Bảng giá trị hoàn lại trong hợp đồng là nơi cho bạn con số thật.
Phản ánh ở đâu và cần chuẩn bị gì
Bắt đầu bằng khiếu nại bằng văn bản đến ngân hàng (chi nhánh nơi giao dịch và kênh khiếu nại chung) và đến công ty bảo hiểm. Nêu rõ: ngày giao dịch, tên nhân viên nếu biết, câu nói hoặc hành vi bạn coi là ép buộc, yêu cầu của bạn (huỷ, hoàn phí, xác nhận khoản vay không bị ảnh hưởng).
Nếu không được giải quyết, phản ánh đến Ngân hàng Nhà nước về hành vi của ngân hàng, và đến cơ quan quản lý bảo hiểm thuộc Bộ Tài chính về hợp đồng bảo hiểm. Cả hai cơ quan đều có kênh tiếp nhận phản ánh của người dân. Khi vấn đề có yếu tố tư vấn sai lệch thông tin sản phẩm, đó cũng là vấn đề quyền lợi người tiêu dùng.
Bằng chứng quan trọng nhất là thứ cho thấy mối liên hệ giữa bảo hiểm và khoản vay: tin nhắn của nhân viên, ghi âm cuộc trao đổi mà bạn là một bên, thời gian giải ngân thay đổi sau khi từ chối, văn bản phê duyệt có điều kiện mua bảo hiểm. Thu thập ngay, vì nhân viên có thể nghỉ việc, tin nhắn có thể bị thu hồi.
Báo chí đã đưa tin cơ quan quản lý tăng giám sát các ngân hàng có tỷ lệ khách huỷ hợp đồng bảo hiểm cao, và có chế tài xử phạt hành chính với hành vi ép mua. Mức phạt cụ thể nên kiểm theo văn bản hiện hành; điều quan trọng với bạn là phản ánh có địa chỉ và có cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng nói phải có bảo hiểm khoản vay mới giải ngân, có đúng không?
Nếu loại bảo hiểm đó không thuộc diện bắt buộc theo pháp luật, việc đặt điều kiện mua bảo hiểm để giải ngân có thể vi phạm quy định cấm gắn bảo hiểm không bắt buộc với dịch vụ ngân hàng. Hỏi ngân hàng trả lời bằng văn bản căn cứ của yêu cầu này.
Có được tự mua bảo hiểm cháy nổ cho nhà thế chấp ở công ty khác không?
Thường là được, nếu bảo hiểm đáp ứng yêu cầu về phạm vi, số tiền bảo hiểm và người thụ hưởng mà hợp đồng thế chấp đặt ra. Ngân hàng có lợi ích chính đáng là tài sản được bảo hiểm, không có quyền chỉ định công ty bảo hiểm.
Quá 21 ngày rồi có cách nào lấy lại tiền không?
Nếu bạn chứng minh được bị ép buộc hoặc tư vấn sai lệch nghiêm trọng, có thể khiếu nại yêu cầu huỷ và hoàn phí với lý do hợp đồng giao kết không tự nguyện. Kết quả phụ thuộc vào bằng chứng; nên nhờ luật sư đánh giá nếu số tiền lớn.
Mua bảo hiểm tại quầy ngân hàng thì ngân hàng hay công ty bảo hiểm chịu trách nhiệm?
Hợp đồng bảo hiểm ký với công ty bảo hiểm; ngân hàng là đại lý. Công ty bảo hiểm chịu trách nhiệm về quyền lợi, còn hành vi tư vấn, bán hàng của nhân viên ngân hàng thì ngân hàng và công ty bảo hiểm đều có trách nhiệm theo quy định về đại lý.
Gửi tiết kiệm nhưng giấy tờ lại là hợp đồng bảo hiểm thì làm sao?
Kiểm ngay xem bạn đang giữ sổ tiết kiệm hay hợp đồng bảo hiểm. Nếu là bảo hiểm và còn trong thời gian cân nhắc, gửi yêu cầu từ chối tham gia. Nếu đã quá hạn, khiếu nại về việc tư vấn gây nhầm lẫn với ngân hàng và công ty bảo hiểm, giữ mọi bằng chứng.
