Có. Theo Luật Giao dịch điện tử 2023 (số 20/2023/QH15, hiệu lực 01/7/2024), hợp đồng giao kết bằng thông điệp dữ liệu có giá trị pháp lý và không bị phủ nhận chỉ vì nó ở dạng điện tử. Hai cá nhân ký hợp đồng thuê nhà, mua bán xe, vay tiền qua một ứng dụng ký điện tử, hay thậm chí trao đổi đề nghị và chấp nhận qua thư điện tử, đều có thể tạo ra một hợp đồng ràng buộc.
Câu hỏi thực tế không phải "có giá trị không" mà là khi có tranh chấp, bạn chứng minh được không: ai đã ký, nội dung có bị sửa sau khi ký không, và hai bên đã đồng ý vào thời điểm nào. Mỗi cách ký điện tử cho mức chứng minh khác nhau. Ngoài ra, một số loại hợp đồng luật bắt buộc công chứng, chứng thực hoặc đăng ký, và với chúng, ký qua ứng dụng giữa hai cá nhân là chưa đủ.
Bài viết ở mức nguyên lý, không thay ý kiến của luật sư cho vụ việc cụ thể; số điều luật và thủ tục nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Điều kiện để một hợp đồng điện tử có giá trị
Một hợp đồng điện tử trước hết phải là một hợp đồng hợp lệ theo Bộ luật Dân sự: chủ thể có năng lực, tự nguyện, mục đích và nội dung không trái luật, hình thức phù hợp nếu luật có yêu cầu. Dạng điện tử không cứu được một hợp đồng vô hiệu vì nội dung, cũng không làm vô hiệu một hợp đồng hợp lệ.
Với phần "điện tử", Luật Giao dịch điện tử 2023 xác lập vài nguyên tắc chính. Thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản nếu thông tin trong đó truy cập và sử dụng được khi cần. Thông điệp dữ liệu có giá trị như bản gốc khi bảo đảm được tính toàn vẹn của thông tin từ khi được khởi tạo lần đầu dưới dạng hoàn chỉnh, và truy cập, sử dụng được ở dạng hoàn chỉnh khi cần. Khi pháp luật yêu cầu văn bản phải có chữ ký, yêu cầu đó được đáp ứng bằng chữ ký điện tử phù hợp.
Như vậy, ba thứ cần giữ được là: nội dung đầy đủ (truy cập được), không bị sửa (toàn vẹn), và gắn được với người ký (xác định chủ thể). Các nền tảng ký điện tử khác nhau ở mức độ chúng đảm bảo ba điều này một cách độc lập, tức là không phụ thuộc vào lời khai của một bên.
Các cách "ký" giữa cá nhân và sức chứng minh
Bảng so sánh từ cách đơn giản nhất đến cách có giá trị chứng minh cao nhất. Không cách nào là vô giá trị; khác nhau ở chỗ ai phải chứng minh và chứng minh bằng gì.
| Cách ký | Ví dụ | Chứng minh người ký | Chứng minh không bị sửa |
|---|---|---|---|
| Trao đổi tin nhắn, thư điện tử đồng ý | "Em đồng ý thuê với giá đó, từ ngày 1" | Dựa vào tài khoản; bên kia có thể chối | Dựa vào máy chủ của dịch vụ; khó với tin nhắn đã xoá |
| Dán ảnh chữ ký tay vào tệp | Chèn ảnh chữ ký vào PDF rồi gửi | Rất yếu, ai có ảnh cũng dán được | Không có cơ chế; tệp sửa được |
| Ký trên ứng dụng ký điện tử có xác thực OTP | Mở đường dẫn, vẽ chữ ký, nhập mã gửi về điện thoại | Khá, nhờ nhật ký thư điện tử, số điện thoại, địa chỉ IP, thời điểm | Khá, nếu nền tảng niêm phong tệp và có nhật ký kiểm toán |
| Chữ ký số công cộng của cá nhân | Ký bằng chứng thư số do tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực cấp | Mạnh, chứng thư gắn với danh tính đã xác minh | Mạnh, mọi chỉnh sửa sau khi ký làm chữ ký mất hiệu lực |
| Công chứng, chứng thực (kể cả điện tử nếu được áp dụng) | Ký trước công chứng viên | Rất mạnh, có bên thứ ba xác nhận | Rất mạnh |
Chữ ký số khác chữ ký điện tử thông thường ở chỗ nó dựa trên cặp khoá mật mã gắn với chứng thư do tổ chức được cấp phép phát hành. Phân biệt chi tiết các loại chữ ký được bàn trong bài về chữ ký số cá nhân cùng danh mục.
Những hợp đồng không thể chỉ ký qua ứng dụng giữa hai người
Pháp luật đòi hình thức đặc biệt cho một số giao dịch quan trọng. Với các giao dịch này, hợp đồng ký điện tử thông thường giữa hai cá nhân không đáp ứng yêu cầu hình thức, hoặc không đủ để làm thủ tục đăng ký.
- Chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất và nhà ở: theo quy định phải công chứng hoặc chứng thực (trừ một số trường hợp luật định).
- Mua bán xe có đăng ký: thủ tục sang tên đòi giấy tờ mua bán theo hình thức cơ quan đăng ký chấp nhận; kiểm quy định hiện hành của cơ quan đăng ký xe.
- Di chúc: có quy định riêng về hình thức, người làm chứng, và các trường hợp phải công chứng, chứng thực.
- Hợp đồng có yếu tố hôn nhân, gia đình như thoả thuận tài sản vợ chồng: có yêu cầu hình thức riêng.
- Giao dịch mà luật chuyên ngành loại trừ khỏi phạm vi giao dịch điện tử, hoặc chỉ cho phép theo lộ trình.
Luật Giao dịch điện tử 2023 đã mở rộng phạm vi so với luật năm 2005, cho phép nhiều giao dịch trước đây bị loại trừ được thực hiện bằng phương tiện điện tử nếu luật chuyên ngành không cấm. Công chứng điện tử cũng đang được triển khai theo lộ trình. Vì vậy, với giao dịch tài sản lớn, hãy hỏi tổ chức công chứng hoặc cơ quan đăng ký về hình thức đang được chấp nhận.
Hợp đồng giao kết qua tin nhắn: khi đề nghị gặp chấp nhận
Nhiều người không biết rằng mình đã ký hợp đồng mà không hề "ký". Theo Bộ luật Dân sự, hợp đồng được giao kết khi bên được đề nghị chấp nhận đề nghị giao kết. Nếu chủ nhà nhắn "cho thuê căn 2 phòng, 8 triệu một tháng, cọc hai tháng, từ ngày 1/11" và bạn trả lời "đồng ý, chiều nay chuyển cọc", rồi chuyển cọc, thì về nguyên tắc một hợp đồng thuê đã hình thành với những điều khoản chính đó.
Rủi ro của hợp đồng qua tin nhắn là thiếu điều khoản. Ai trả tiền điện nước, ai sửa chữa hư hỏng, báo trước bao lâu khi chấm dứt, cọc có được trả lại không: những điều này nếu không thoả thuận sẽ được xác định theo quy định chung, có thể không như bạn kỳ vọng.
Cách làm thực tế: sau khi thống nhất qua tin nhắn, soạn một văn bản đầy đủ và cùng ký, bằng ứng dụng ký điện tử hoặc ký tay rồi chụp gửi nhau. Trong văn bản ghi rõ rằng văn bản này thay thế mọi trao đổi trước đó, để tránh cãi nhau về câu chữ trong tin nhắn cũ.
Giảm rủi ro chứng minh khi ký hợp đồng qua ứng dụng
Các bước sau áp dụng cho hợp đồng thuê nhà, mua bán tài sản giá trị vừa phải, hợp đồng dịch vụ giữa cá nhân.
- Xác minh danh tính bên kia trước khi ký: đối chiếu căn cước, nếu có thể gặp trực tiếp một lần.
- Ghi trong hợp đồng thư điện tử và số điện thoại hai bên dùng để ký và nhận thông báo; ghi rằng hai bên đồng ý giao kết bằng phương tiện điện tử.
- Dùng nền tảng ký có xác thực (mã OTP, xác thực danh tính) và có chứng nhận hoàn tất ghi thời điểm, địa chỉ thư, nhật ký các bước.
- Tải bản đã ký hoàn chỉnh kèm chứng nhận hoàn tất về máy, lưu ở hai nơi, không chỉ để trên nền tảng.
- Với giao dịch giá trị lớn, cân nhắc dùng chữ ký số công cộng hoặc công chứng.
- Khi thực hiện hợp đồng (chuyển cọc, giao tài sản), ghi nội dung chuyển khoản dẫn chiếu số hoặc ngày hợp đồng.
Những hiểu lầm phổ biến về hợp đồng điện tử
"Không có chữ ký tay thì không phải hợp đồng." Hợp đồng hình thành khi các bên thống nhất ý chí. Chữ ký tay chỉ là một cách thể hiện sự đồng ý; chữ ký điện tử và cả việc trả lời chấp nhận qua tin nhắn cũng có thể đủ, trừ khi luật đòi hình thức đặc biệt.
"In ra giấy rồi mới có giá trị." Luật Giao dịch điện tử 2023 thừa nhận thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản và như bản gốc khi đáp ứng điều kiện. In ra giấy không làm tăng giá trị; ngược lại bản in có thể mất thông tin chữ ký số đi kèm tệp gốc.
"Ký qua ứng dụng nào cũng như nhau." Các ứng dụng khác nhau rất xa về cách xác thực người ký, niêm phong tệp và lưu nhật ký. Sức chứng minh khi tranh chấp phụ thuộc trực tiếp vào những yếu tố này.
"Đã ký điện tử thì không rút lại được bất cứ điều gì." Quyền huỷ, đơn phương chấm dứt, tuyên vô hiệu áp dụng như hợp đồng giấy. Hình thức điện tử không làm mất các quyền này.
Khi có tranh chấp: ai phải chứng minh điều gì
Nếu bên kia chối "đó không phải chữ ký của mình", bạn cần chứng minh chữ ký điện tử gắn với họ. Với ứng dụng ký có nhật ký, bằng chứng gồm đường dẫn ký được gửi tới thư điện tử của họ, mã OTP gửi tới số điện thoại của họ, thời điểm và thiết bị ký. Với chữ ký số công cộng, chứng thư số đã gắn sẵn danh tính, gánh nặng chuyển sang bên chối phải chứng minh khoá bị lộ hoặc dùng trái phép.
Nếu tranh chấp là "nội dung đã bị sửa", tệp có chữ ký số hoặc được nền tảng niêm phong có lợi thế lớn: phần mềm đọc chữ ký sẽ báo ngay nếu tệp bị thay đổi sau khi ký. Tệp PDF chèn ảnh chữ ký thì không có cơ chế này, và cuộc tranh luận quay về so sánh các bản mỗi bên giữ.
Toà án có thể trưng cầu giám định dữ liệu điện tử khi cần. Việc này tốn thời gian và chi phí, nên đầu tư chọn cách ký có sức chứng minh phù hợp ngay từ đầu là rẻ hơn nhiều so với tranh luận về sau.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng thuê nhà ký qua ứng dụng có cần công chứng không?
Hợp đồng thuê nhà ở giữa cá nhân theo quy định hiện hành nhìn chung không bắt buộc công chứng, trừ khi các bên muốn. Hợp đồng ký điện tử hợp lệ vẫn có giá trị. Tuy vậy, một số thủ tục như đăng ký tạm trú có thể yêu cầu giấy tờ theo mẫu, nên hỏi nơi tiếp nhận.
Ký bằng cách vẽ chữ ký trên màn hình điện thoại có giá trị không?
Có thể có giá trị như một chữ ký điện tử nếu hai bên chấp nhận và có cách xác định người ký. Bản thân hình vẽ chữ ký yếu; giá trị đến từ hệ thống xác thực đi kèm như mã OTP, thư điện tử, nhật ký ký của nền tảng.
Ứng dụng ký điện tử ngừng hoạt động thì hợp đồng có mất giá trị không?
Hợp đồng không mất giá trị, nhưng bạn có thể mất bằng chứng nếu không tải bản đã ký và chứng nhận hoàn tất về máy. Luôn lưu bản hoàn chỉnh ở nơi do bạn kiểm soát ngay sau khi ký.
Người chưa đủ 18 tuổi ký hợp đồng điện tử thì sao?
Năng lực hành vi dân sự áp dụng như với hợp đồng giấy. Người chưa thành niên chỉ được tự xác lập một số giao dịch phù hợp lứa tuổi; giao dịch khác cần người đại diện theo pháp luật đồng ý. Hình thức điện tử không thay đổi quy tắc này.
Hợp đồng điện tử ký với người ở nước ngoài có giá trị ở Việt Nam không?
Có thể có, Luật Giao dịch điện tử 2023 có quy định về công nhận chữ ký điện tử và chứng thư nước ngoài theo điều kiện. Khi có tranh chấp, vấn đề luật áp dụng và nơi giải quyết phức tạp hơn nhiều; nên thoả thuận rõ trong hợp đồng và hỏi luật sư với giao dịch giá trị lớn.
