Luật Giao dịch điện tử số 20/2023/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 22/6/2023, có hiệu lực từ 01/7/2024, thay thế luật năm 2005. Luật quy định việc thực hiện giao dịch bằng phương tiện điện tử: khi nào một thông điệp dữ liệu như tin nhắn, thư điện tử, tệp hợp đồng có giá trị như văn bản giấy, chữ ký điện tử có giá trị ra sao, hợp đồng điện tử được giao kết thế nào.
Với giao dịch tiền, luật là nền pháp lý cho việc sao kê điện tử, lệnh chuyển tiền qua ứng dụng, hợp đồng vay ký trực tuyến, hoá đơn điện tử có giá trị pháp lý. Lưu ý: luật điều chỉnh cách thức thực hiện giao dịch bằng phương tiện điện tử, không quy định nội dung, điều kiện, hình thức của từng loại giao dịch; những điều đó do luật chuyên ngành như luật ngân hàng, dân sự, thuế quy định.
Thông tin cơ bản và điểm mới so với luật 2005
Thông tin nhận dạng văn bản và những thay đổi lớn nhất:
- Số hiệu 20/2023/QH15; Quốc hội khoá XV thông qua ngày 22/6/2023 tại kỳ họp thứ 5; hiệu lực từ 01/7/2024.
- Quy mô: theo các bản công bố, luật gồm 8 chương, 53 điều.
- Thay thế Luật Giao dịch điện tử năm 2005.
- Mở rộng phạm vi: luật 2005 loại trừ một số lĩnh vực như cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thừa kế, đăng ký kết hôn; luật 2023 không còn danh mục loại trừ này, việc có thực hiện bằng phương tiện điện tử hay không do luật chuyên ngành quyết định.
- Bổ sung quy định về chuyển đổi giữa văn bản giấy và thông điệp dữ liệu, giá trị pháp lý của bản chuyển đổi.
- Hệ thống lại các loại chữ ký điện tử, bổ sung các dịch vụ tin cậy, quy định giao dịch điện tử của cơ quan nhà nước và hệ thống thông tin phục vụ giao dịch điện tử.
Sự thay đổi về phạm vi là điểm then chốt: thay vì luật giao dịch điện tử tự loại trừ lĩnh vực, giờ đây luật mở cửa và để từng luật chuyên ngành quyết định. Vì vậy câu hỏi "việc này làm trực tuyến có giá trị không" cần đọc cả hai: luật giao dịch điện tử và luật chuyên ngành của việc đó.
Thông điệp dữ liệu: khi nào một tệp điện tử có giá trị như giấy
Thông điệp dữ liệu là thông tin được tạo ra, gửi, nhận, lưu trữ bằng phương tiện điện tử: một tin nhắn, một thư điện tử, một tệp hợp đồng, một bản sao kê. Nguyên tắc cốt lõi của luật là không được phủ nhận giá trị pháp lý của thông tin chỉ vì nó ở dạng thông điệp dữ liệu.
Luật đặt điều kiện để thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản, như bản gốc, và có giá trị làm chứng cứ. Ý chung là: nội dung phải truy cập và sử dụng được khi cần; phải bảo đảm tính toàn vẹn, tức không bị thay đổi kể từ khi được tạo ra ở dạng hoàn chỉnh, ngoài những thay đổi về hình thức phát sinh trong quá trình gửi, lưu trữ; và với một số trường hợp, phải xác định được người khởi tạo.
Khi đánh giá giá trị làm chứng cứ, cơ quan có thẩm quyền xem xét độ tin cậy của cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi, cách bảo đảm toàn vẹn, cách xác định người khởi tạo. Đó là lý do một bản sao kê điện tử do ngân hàng cung cấp qua kênh chính thức có sức nặng hơn một ảnh chụp màn hình gửi qua mạng xã hội: cả hai đều là thông điệp dữ liệu, nhưng độ tin cậy về nguồn gốc và tính toàn vẹn khác nhau.
Chữ ký điện tử: các loại và mức tin cậy
Luật phân loại chữ ký điện tử theo phạm vi sử dụng. Có thể tóm tắt ở mức phổ thông như sau:
| Loại | Hiểu đơn giản | Thường gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Chữ ký điện tử chuyên dùng | Chữ ký do một cơ quan, tổ chức tạo lập, dùng riêng cho hoạt động của mình, phải bảo đảm an toàn theo quy định | Hệ thống nội bộ của tổ chức |
| Chữ ký số công cộng | Chữ ký số được bảo đảm bởi chứng thư chữ ký số do tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực công cộng cấp | Ký hợp đồng, kê khai thuế, giao dịch với ngân hàng, dịch vụ công |
| Chữ ký số chuyên dùng công vụ | Chữ ký số dùng trong hoạt động công vụ của cơ quan nhà nước | Văn bản điện tử của cơ quan nhà nước |
Ngoài ra, trong đời sống còn rất nhiều hình thức "đồng ý điện tử" như bấm nút xác nhận, nhập mã OTP, gửi ảnh chữ ký. Chúng có thể có giá trị chứng minh ý chí của các bên tuỳ hoàn cảnh và thoả thuận, nhưng mức độ tin cậy và khả năng chứng minh thấp hơn chữ ký số. Luật Giao dịch điện tử quy định rằng các bên có thể thoả thuận về việc sử dụng chữ ký điện tử, trừ khi luật chuyên ngành yêu cầu loại chữ ký cụ thể.
Hợp đồng điện tử và giao dịch tiền
Hợp đồng điện tử là hợp đồng được thiết lập dưới dạng thông điệp dữ liệu. Luật xác nhận giá trị pháp lý của hợp đồng điện tử và quy định về giao kết: đề nghị giao kết, chấp nhận giao kết có thể thể hiện bằng thông điệp dữ liệu. Phần lớn các hợp đồng tài chính bạn "ký" trên ứng dụng như mở tài khoản, đăng ký thẻ, vay tiêu dùng, mua bảo hiểm dựa trên cơ sở này.
Với giao dịch tiền, luật giao dịch điện tử đi cùng luật chuyên ngành. Lệnh chuyển tiền qua ứng dụng là thông điệp dữ liệu; giá trị, trách nhiệm, thời điểm hoàn tất do pháp luật về thanh toán quy định. Hoá đơn điện tử có giá trị theo pháp luật về thuế, hoá đơn. Sao kê điện tử là chứng từ do ngân hàng phát hành theo pháp luật ngân hàng.
Một hệ quả thực tế: khi bạn bấm "đồng ý" với điều khoản dịch vụ trên ứng dụng, bạn đang giao kết hợp đồng điện tử. Điều khoản đó ràng buộc bạn như hợp đồng giấy. Vì vậy những điều khoản về trách nhiệm khi lộ OTP, về phí, về xử lý tranh chấp đáng được đọc, ít nhất là các phần in đậm hoặc phần tóm tắt mà tổ chức cung cấp.
Ví dụ áp dụng: một lần mua hàng trực tuyến là chuỗi thông điệp dữ liệu
Để thấy luật vận hành trong đời sống, thử tách một lần mua hàng trực tuyến trả tiền qua ứng dụng ngân hàng thành từng bước. Mỗi bước tạo ra một thông điệp dữ liệu, và mỗi thông điệp chịu điều chỉnh thêm bởi một luật chuyên ngành:
- Bạn đặt hàng trên trang bán hàng: đơn đặt hàng là đề nghị giao kết hợp đồng điện tử; quan hệ mua bán chịu thêm pháp luật dân sự, thương mại điện tử và bảo vệ người tiêu dùng.
- Người bán gửi thư xác nhận đơn: đây là chấp nhận giao kết, thời điểm hợp đồng hình thành có thể căn cứ vào thông điệp này theo thoả thuận và quy định.
- Bạn chuyển tiền qua ứng dụng: lệnh chuyển tiền là thông điệp dữ liệu; giá trị, thời điểm hoàn tất, trách nhiệm khi lỗi do pháp luật về thanh toán quy định.
- Ngân hàng gửi thông báo biến động số dư và lưu sao kê: chứng từ điện tử do ngân hàng phát hành theo pháp luật ngân hàng, có giá trị chứng minh việc trả tiền.
- Người bán xuất hoá đơn điện tử: giá trị theo pháp luật về thuế và hoá đơn.
- Đơn vị vận chuyển nhắn tin giao hàng thành công: thông điệp dữ liệu có thể dùng làm bằng chứng khi tranh chấp về việc đã nhận hàng.
Nếu sau đó có tranh chấp, mỗi mắt xích trên đều là chứng cứ tiềm năng, và sức nặng của nó phụ thuộc vào độ tin cậy của nơi tạo ra và cách bạn lưu giữ. Đây là lý do nên giữ thư xác nhận gốc, sao kê, hoá đơn điện tử thay vì chỉ chụp màn hình.
Dịch vụ tin cậy và chuyển đổi giấy sang số
Dịch vụ tin cậy là gì. Luật quy định các dịch vụ giúp tăng độ tin cậy của giao dịch điện tử, như dịch vụ cấp dấu thời gian, dịch vụ chứng thực thông điệp dữ liệu, dịch vụ chứng thực chữ ký số công cộng. Dấu thời gian chứng minh một thông điệp tồn tại vào thời điểm nhất định; chứng thực thông điệp dữ liệu giúp xác nhận nội dung, nguồn gốc. Các dịch vụ này do tổ chức đáp ứng điều kiện theo luật cung cấp.
Chuyển đổi văn bản giấy sang thông điệp dữ liệu. Luật quy định điều kiện để bản điện tử chuyển đổi từ giấy có giá trị pháp lý: phản ánh toàn vẹn nội dung bản giấy, có ký hiệu riêng xác nhận đã được chuyển đổi, có thông tin về người thực hiện chuyển đổi. Giá trị của bản chuyển đổi trong từng lĩnh vực do pháp luật liên quan quyết định.
Chuyển đổi ngược từ điện tử sang giấy. Bản in từ thông điệp dữ liệu cũng có điều kiện để có giá trị, như phản ánh toàn vẹn nội dung và có ký hiệu xác nhận chuyển đổi. Một tờ sao kê tự in ở nhà khác một bản sao kê có xác nhận của ngân hàng.
Ý nghĩa với người dân. Việc lưu trữ, nộp giấy tờ dưới dạng điện tử ngày càng được chấp nhận, nhưng mỗi cơ quan, tổ chức có thể đặt yêu cầu riêng theo luật chuyên ngành. Trước khi bỏ bản giấy, hãy kiểm tra nơi bạn cần nộp có chấp nhận bản điện tử hay không.
Những gì luật để cho văn bản khác và lời khuyên khi đọc
Luật Giao dịch điện tử 2023 là luật khung, nhiều nội dung kỹ thuật được giao Chính phủ quy định, như chữ ký điện tử và dịch vụ tin cậy, giao dịch điện tử của cơ quan nhà nước, hệ thống thông tin phục vụ giao dịch điện tử. Khi cần biết chi tiết như điều kiện của tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực, thời hạn lưu trữ một loại chứng từ, bạn cần tìm các nghị định, thông tư hướng dẫn tương ứng.
Với người dân, ba lời khuyên thực tế: lưu thông điệp dữ liệu quan trọng ở nơi giữ được tính toàn vẹn (tệp gốc, thư điện tử gốc, không chỉ ảnh chụp); ưu tiên xin bản có xác nhận của tổ chức khi cần dùng làm chứng cứ; và khi giao dịch giá trị lớn với cá nhân, cân nhắc dùng chữ ký số hoặc lập văn bản có công chứng theo yêu cầu của luật chuyên ngành.
Bài viết giải thích ở mức phổ thông để bạn đọc hiểu văn bản, không thay thế văn bản gốc và tư vấn pháp lý. Văn bản có thể đã được sửa đổi, hợp nhất hoặc có hướng dẫn mới; hãy tra bản hiện hành trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, Công báo, cổng thông tin của cơ quan ban hành, và hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền khi có việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tin nhắn trên mạng xã hội có được dùng làm chứng cứ không?
Tin nhắn là thông điệp dữ liệu và không bị phủ nhận giá trị chỉ vì ở dạng điện tử. Giá trị chứng cứ được đánh giá theo độ tin cậy của cách tạo lập, lưu trữ và xác định người gửi. Nên lưu bản gốc trên thiết bị, không chỉnh sửa, và có thể dùng dịch vụ lập vi bằng hoặc chứng thực khi cần.
Mã OTP có phải là chữ ký điện tử không?
Theo cách hiểu rộng, OTP là một cách xác thực ý chí của người dùng khi thực hiện giao dịch, và các bên có thể thoả thuận dùng nó. Tuy vậy, OTP không phải chữ ký số công cộng; mức độ tin cậy và cách áp dụng phụ thuộc thoả thuận và quy định chuyên ngành ngân hàng.
Hợp đồng vay ký trên ứng dụng có giá trị như hợp đồng giấy không?
Về nguyên tắc, hợp đồng điện tử có giá trị pháp lý như hợp đồng giấy nếu đáp ứng điều kiện của luật giao dịch điện tử và luật chuyên ngành. Điều kiện về chủ thể, nội dung, lãi suất vẫn theo pháp luật dân sự và ngân hàng.
Luật 2023 có bắt buộc mọi giao dịch phải làm điện tử không?
Không. Luật tạo cơ sở pháp lý để giao dịch điện tử có giá trị, không bắt buộc người dân phải giao dịch điện tử. Việc một thủ tục có bắt buộc làm trực tuyến hay không do luật chuyên ngành và quy định của cơ quan liên quan.
Ảnh chụp chữ ký tay chèn vào tệp có giá trị như chữ ký số không?
Không tương đương. Ảnh chữ ký dễ sao chép, khó chứng minh ai đã chèn và khi nào. Nó có thể là một bằng chứng về ý chí trong một số hoàn cảnh, nhưng độ tin cậy thấp hơn nhiều so với chữ ký số được chứng thực.
Bản sao kê tự in từ ứng dụng ngân hàng có dùng được không?
Tuỳ nơi yêu cầu. Nhiều thủ tục chấp nhận sao kê điện tử, nhưng một số nơi yêu cầu bản có xác nhận của ngân hàng. Luật quy định điều kiện chuyển đổi từ điện tử sang giấy; nên hỏi trước nơi nhận hồ sơ để chuẩn bị đúng loại.
