Mã độc chiếm quyền trợ năng là ứng dụng độc hại lừa người dùng cấp quyền "trợ năng" (accessibility) trên điện thoại, nhờ đó đọc được nội dung màn hình và tự bấm, tự gõ thay người dùng, kể cả trong ứng dụng ngân hàng. Đây là cách kẻ gian chuyển tiền đi ngay trên máy của nạn nhân.
Vì nguy cơ này, nhiều ứng dụng ngân hàng hiện từ chối hoạt động khi phát hiện có ứng dụng lạ đang giữ quyền trợ năng, ứng dụng điều khiển từ xa hoặc đang chia sẻ màn hình. Khi bạn thấy thông báo kiểu "thiết bị không an toàn", đó thường là cơ chế bảo vệ, không phải lỗi ngân hàng.
Bài này giải thích quyền trợ năng ở mức khái niệm, vì sao kẻ gian thích nó, vì sao ngân hàng chặn, cách bạn tự kiểm tra và gỡ quyền, và những trường hợp hợp lệ (người khiếm thị dùng trình đọc màn hình) cần xử lý thế nào. Các kịch bản dụ cài ứng dụng như giả cơ quan chức năng đã được phân tích ở chỗ khác trong cụm, nên không kể lại.
Quyền trợ năng sinh ra để làm gì
Hệ điều hành điện thoại có một nhóm tính năng dành cho người khuyết tật: trình đọc màn hình cho người khiếm thị, công cụ điều khiển bằng công tắc cho người khó cử động tay, phóng to, phụ đề tự động. Để làm được những việc này, ứng dụng hỗ trợ cần thấy được nội dung trên màn hình và thao tác thay người dùng, ví dụ đọc to nút "Chuyển tiền" rồi bấm khi người dùng ra lệnh.
Đó là quyền rất mạnh, mạnh hơn hầu hết quyền khác như truy cập ảnh hay danh bạ. Một ứng dụng có quyền trợ năng về nguyên tắc có thể đọc tin nhắn chứa mã xác thực, đọc số dư, nhìn thấy những gì bạn gõ, và bấm vào các nút. Hệ điều hành thường hiện cảnh báo rõ khi bạn cấp quyền này, và các bản cập nhật gần đây siết chặt hơn với ứng dụng cài từ ngoài kho chính thức.
Vấn đề không nằm ở bản thân tính năng, vốn là thành tựu quan trọng cho người khuyết tật. Vấn đề là kẻ gian tìm cách khiến người dùng tự tay cấp quyền đó cho một ứng dụng giả mạo.
Kẻ gian dùng quyền này thế nào (ở mức khái niệm)
Dụ cài ứng dụng ngoài kho chính thức. Ứng dụng giả thường đến qua đường dẫn trong tin nhắn hoặc tệp cài đặt gửi qua ứng dụng chat, mang tên một cơ quan, một dịch vụ quen thuộc. Bước này cần người dùng chấp nhận cài từ nguồn không xác định.
Dẫn từng bước cấp quyền. Ứng dụng hoặc người gọi điện hướng dẫn bật quyền trợ năng với lý do "để ứng dụng hoạt động", "để tự điền thông tin". Màn hình cảnh báo của hệ điều hành bị lướt qua.
Che màn hình, thao tác ngầm. Khi đã có quyền, ứng dụng có thể phủ một màn hình giả kiểu "đang cập nhật, vui lòng chờ" trong khi phía sau mở ứng dụng ngân hàng, đọc mã, thao tác chuyển tiền.
Xin nạn nhân nhìn camera. Với giao dịch cần xác thực khuôn mặt, kẻ gian bảo nạn nhân "nhìn vào camera để xác minh danh tính", thực chất là duyệt giao dịch của chúng.
Vì sao ứng dụng ngân hàng tự chặn bạn
Ngân hàng không thể biết ứng dụng nào đang giữ quyền trợ năng là trình đọc màn hình thật hay mã độc. Cách an toàn nhất họ chọn là: khi phát hiện môi trường có rủi ro (ứng dụng lạ có quyền trợ năng, ứng dụng điều khiển từ xa, chia sẻ màn hình đang bật, máy đã bị can thiệp hệ thống), ứng dụng ngân hàng dừng hoạt động và hiện thông báo yêu cầu bạn gỡ hoặc tắt.
Với người dùng, việc này gây phiền, đặc biệt khi bạn cài những ứng dụng tiện ích vô hại nhưng xin quyền trợ năng (khoá màn hình, phím tắt, chặn quảng cáo). Nhưng nhìn từ dữ liệu gian lận, lợi ích lớn hơn: chặn được cả một nhóm chiêu lừa mà nạn nhân không thể tự nhận ra lúc đang bị dẫn dắt.
Mức độ và cách phát hiện khác nhau giữa các ngân hàng. Có nơi chặn hẳn, có nơi chỉ cảnh báo, có nơi chỉ chặn khi bạn thực hiện giao dịch. Các ngân hàng cũng cập nhật danh sách theo thời gian. Nếu ứng dụng báo lỗi kiểu này, hãy đọc kỹ thông báo; nhiều ứng dụng nói rõ tên ứng dụng gây ra cảnh báo.
Tự kiểm tra và gỡ quyền trợ năng
Cách làm khác nhau theo hãng điện thoại, nhưng khung chung trên Android như sau. Nếu không tự tin, nhờ người thân hoặc cửa hàng uy tín làm cùng:
- Mở phần Cài đặt, tìm mục Trợ năng (Accessibility). Một số máy để trong mục "Cài đặt bổ sung" hoặc "Hỗ trợ".
- Xem danh sách "Ứng dụng đã cài" hoặc "Dịch vụ đã tải xuống" trong mục đó. Đây là các ứng dụng đang có hoặc có thể có quyền trợ năng.
- Với ứng dụng nào bạn không nhận ra hoặc không cần, tắt quyền.
- Vào danh sách ứng dụng, gỡ ứng dụng lạ. Nếu không gỡ được (nút gỡ bị mờ), có thể ứng dụng đang giữ quyền quản trị thiết bị; vào mục bảo mật, tìm "ứng dụng quản trị thiết bị" để tắt trước rồi gỡ.
- Tắt cho phép cài ứng dụng từ nguồn không xác định với các ứng dụng chat, trình duyệt.
- Mở lại ứng dụng ngân hàng. Nếu vẫn báo lỗi, đọc thông báo xem ứng dụng nào còn bị phát hiện.
- Nếu nghi máy đã bị chiếm quyền và có giao dịch lạ, gọi ngay tổng đài ngân hàng, rồi cân nhắc sao lưu dữ liệu cần thiết và đưa máy về cài đặt gốc.
Với iPhone, cơ chế khác: hệ điều hành hạn chế mạnh việc ứng dụng bên thứ ba đọc màn hình ứng dụng khác, nên dạng mã độc này phổ biến chủ yếu trên Android. Tuy vậy, chia sẻ màn hình và cấu hình thiết bị do người lạ gửi vẫn là rủi ro trên mọi hệ điều hành.
Dấu hiệu máy có thể đã bị cài ứng dụng độc hại
Không có dấu hiệu nào chắc chắn một trăm phần trăm, nhưng nếu thấy vài dấu hiệu cùng lúc, hãy kiểm tra ngay theo các bước ở trên:
- Ứng dụng ngân hàng đột nhiên báo môi trường không an toàn sau khi bạn vừa cài một ứng dụng theo lời ai đó.
- Có ứng dụng mới mà bạn không nhớ đã cài, biểu tượng giống ứng dụng quen nhưng tên hơi khác, hoặc không có biểu tượng.
- Màn hình tự sáng, tự chuyển trang, xuất hiện màn hình "đang cập nhật" kéo dài không tắt được.
- Máy nóng và hao pin bất thường khi bạn không dùng.
- Nhận tin nhắn mã xác thực cho giao dịch bạn không làm, hoặc thông báo đăng nhập từ thiết bị lạ.
- Không gỡ được một ứng dụng, nút gỡ bị mờ.
Nếu dấu hiệu xuất hiện trong lúc đang có người hướng dẫn qua điện thoại, hãy tắt máy ngay (giữ nút nguồn), không chờ cuộc gọi kết thúc. Tắt nguồn cắt kết nối của ứng dụng độc hại, cho bạn thời gian gọi ngân hàng từ một máy khác. Nhiều nạn nhân kể lại họ mất tiền chính trong vài phút "chờ hệ thống xử lý" theo lời người gọi.
Một ví dụ giả định: thông báo "thiết bị không an toàn"
Anh Tuấn, kế toán ở Hải Phòng, thấy ứng dụng ngân hàng không mở được, báo phát hiện ứng dụng có quyền trợ năng. Anh bực vì đang cần chuyển tiền gấp cho nhà cung cấp. Kiểm tra, anh thấy ứng dụng gây cảnh báo là một ứng dụng khoá màn hình hình nền anh cài từ lâu, có xin quyền trợ năng để "khoá bằng thao tác vuốt".
Ứng dụng đó có thể vô hại. Nhưng anh không có cách nào biết nó gửi gì về máy chủ của nhà phát triển, và nó đúng là đang đọc được mọi màn hình. Anh tắt quyền, gỡ ứng dụng, mở lại ứng dụng ngân hàng, chuyển tiền xong trong năm phút.
Bài học từ tình huống thường gặp này: thông báo của ngân hàng không chỉ chặn mã độc rõ ràng, mà còn buộc ta nhìn lại những quyền đã cấp từ lâu mà quên mất. Mỗi ứng dụng có quyền trợ năng là một bên có thể nhìn thấy số dư của bạn. Danh sách đó càng ngắn càng tốt.
Người dùng trình đọc màn hình thật thì sao
Người khiếm thị dùng trình đọc màn hình là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp khi ngân hàng chặn theo quyền trợ năng. Một số ngân hàng xử lý bằng cách cho phép các trình đọc màn hình đi kèm hệ điều hành hoặc được xác minh, chỉ chặn ứng dụng lạ. Đây là cách cân bằng hợp lý, nhưng không phải nơi nào cũng làm được.
Nếu bạn hoặc người thân dùng trình đọc màn hình và bị ứng dụng ngân hàng chặn, nên phản ánh trực tiếp với ngân hàng qua tổng đài hoặc quầy, nêu rõ tên trình đọc đang dùng. Phản ánh của người dùng thật là căn cứ để ngân hàng điều chỉnh danh sách cho phép.
Đồng thời, nên dùng trình đọc màn hình có sẵn của hệ điều hành thay vì tải ứng dụng trợ năng không rõ nguồn gốc. Trình đọc tích hợp thường được ngân hàng nhận diện tốt hơn và an toàn hơn. Đây cũng là vấn đề về quyền tiếp cận dịch vụ tài chính của người khuyết tật mà các nhà thiết kế chính sách cần tính đến.
Thói quen phòng ngừa đáng giữ
Không cần trở thành chuyên gia bảo mật, vài thói quen dưới đây đủ chặn phần lớn trường hợp:
- Chỉ cài ứng dụng từ kho chính thức của hệ điều hành. Không cài tệp được gửi qua tin nhắn, dù mang tên cơ quan nào.
- Đọc kỹ màn hình xin quyền. Một ứng dụng xem thời tiết, đèn pin, khai báo hành chính không có lý do gì cần quyền trợ năng.
- Không làm theo hướng dẫn cài đặt qua điện thoại từ người lạ, kể cả người tự xưng nhân viên ngân hàng, nhà mạng, cơ quan nhà nước.
- Không chia sẻ màn hình khi đang mở ứng dụng ngân hàng.
- Cập nhật hệ điều hành; các bản cập nhật thường siết quyền với ứng dụng cài từ ngoài.
- Dành một điện thoại "sạch" cho ngân hàng nếu bạn hay cài nhiều ứng dụng thử nghiệm. Với người lớn tuổi, con cháu có thể cài sẵn và hạn chế cài thêm.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng ngân hàng báo phát hiện ứng dụng điều khiển từ xa dù không cài gì lạ, vì sao?
Một số ứng dụng hợp lệ như phần mềm hỗ trợ từ xa, ứng dụng ghi màn hình, ứng dụng tự động hoá cũng thuộc diện bị phát hiện. Đọc thông báo để biết tên ứng dụng, tắt quyền hoặc gỡ nếu không cần. Nếu không tìm ra, liên hệ ngân hàng để được hướng dẫn cụ thể.
Đã cấp quyền trợ năng cho ứng dụng lạ nhưng chưa thấy mất tiền, có cần lo không?
Cần xử lý ngay dù chưa thấy giao dịch lạ. Tắt quyền, gỡ ứng dụng, đổi mật khẩu ngân hàng và email từ thiết bị khác, kiểm tra lịch sử giao dịch. Nếu ứng dụng đã có quyền một thời gian, cân nhắc đưa máy về cài đặt gốc để chắc chắn.
Đưa máy về cài đặt gốc có xoá được mã độc không?
Với phần lớn ứng dụng độc hại cài như ứng dụng thường, khôi phục cài đặt gốc sẽ xoá chúng. Nhưng nếu bạn khôi phục lại toàn bộ bản sao lưu, ứng dụng lạ có thể được cài lại. Nên chỉ khôi phục danh bạ, ảnh và cài lại ứng dụng từ kho chính thức.
Ứng dụng diệt virus có thay được việc tự kiểm tra không?
Phần mềm bảo mật có thể giúp phát hiện một số ứng dụng độc hại đã biết, nhưng không chặn được việc chính người dùng cấp quyền theo lời dẫn dắt. Hệ điều hành cũng có lớp quét sẵn. Thói quen không cài ứng dụng ngoài kho và không cấp quyền trợ năng tuỳ tiện vẫn là lớp bảo vệ chính.
Có nên tắt hẳn quyền trợ năng cho mọi ứng dụng không?
Nếu bạn không dùng tính năng hỗ trợ nào, tắt toàn bộ là hợp lý. Nếu bạn dùng trình đọc màn hình, phóng to hay công cụ hỗ trợ vận động, giữ những ứng dụng tích hợp sẵn hoặc đáng tin, tắt những cái không cần. Mục tiêu là biết rõ ứng dụng nào đang có quyền và vì sao.
