Sand Dollar của Bahamas (ra mắt toàn quốc tháng 10/2020) và eNaira của Nigeria (ra mắt ngày 25/10/2021) là hai trong những đồng tiền số bán lẻ đầu tiên do ngân hàng trung ương phát hành chính thức. Cả hai đều có lý do rõ ràng để tồn tại, nhưng cả hai đều có mức sử dụng rất thấp so với kỳ vọng. Một phân tích của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) năm 2023 về eNaira sau một năm cho thấy chỉ một phần rất nhỏ người dân có ví, và phần lớn ví không hoạt động thường xuyên.
Bài học chung của hai trường hợp: phát hành được một đồng tiền số là bài toán kỹ thuật, còn làm người ta dùng nó là bài toán kinh tế và niềm tin. Bài này kể lại từng trường hợp, rồi rút ra những nguyên nhân có bằng chứng và những điều còn đang tranh luận.
Bahamas: một quần đảo cần tiền số
Bahamas có hơn bảy trăm hòn đảo, dân cư phân tán, nhiều đảo nhỏ không có chi nhánh ngân hàng. Người dân ở đảo xa phải đi tàu hoặc máy bay để làm việc với ngân hàng. Các cơn bão lớn, nổi bật là bão Dorian năm 2019, phá huỷ chi nhánh và máy rút tiền, làm cả cộng đồng mất khả năng tiếp cận tiền. Đó là bối cảnh để Ngân hàng Trung ương Bahamas thử nghiệm Sand Dollar từ cuối năm 2019 tại Exuma và Abaco, rồi phát hành toàn quốc năm 2020.
Sand Dollar được phân phối qua các tổ chức được cấp phép như ngân hàng và công ty thanh toán, ví chia cấp theo mức định danh: cấp thấp chỉ cần thông tin tối thiểu, hạn mức nhỏ, phù hợp với người chưa có tài khoản ngân hàng. Mục tiêu được nêu rõ là tài chính toàn diện và khả năng chống chịu, không phải cạnh tranh với ngân hàng.
Kết quả: lượng Sand Dollar lưu hành rất nhỏ so với tiền mặt, theo các báo cáo công khai của ngân hàng trung ương và đánh giá của IMF. Ngân hàng trung ương sau đó phải tìm cách thúc đẩy, bao gồm yêu cầu các ngân hàng trong nước tạo điều kiện cho khách hàng dùng Sand Dollar và tích hợp vào ứng dụng có sẵn. Câu chuyện cho thấy ngay cả khi nhu cầu có thật, sản phẩm vẫn phải đến được tay người dùng qua kênh họ đang dùng.
Nigeria: tham vọng lớn, đón nhận chậm
Nigeria là nền kinh tế lớn ở châu Phi, dân số rất đông, tỷ lệ người trưởng thành không có tài khoản ngân hàng cao. Ngân hàng Trung ương Nigeria (CBN) ra mắt eNaira với kỳ vọng thúc đẩy tài chính toàn diện, giảm chi phí kiều hối, cải thiện chi trả trợ cấp và tăng hiệu quả thu thuế.
Đón nhận ban đầu thấp. Phân tích của IMF năm 2023 ghi nhận số ví eNaira chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ dân số, và phần lớn ví mở ra rồi không dùng. Đầu năm 2023, khi Nigeria đổi mẫu tiền giấy và tiền mặt khan hiếm nghiêm trọng, lượt tải và giao dịch eNaira có tăng lên. Nhưng phần lớn người dân lại đổ sang chuyển khoản tức thời của ngân hàng, ví di động, thậm chí đổi hàng — những kênh họ đã quen.
Trường hợp Nigeria cho thấy một chi tiết quan trọng: khi người dân cần thay thế tiền mặt gấp, họ chọn kênh đã có mạng lưới người nhận. Một đồng tiền số mà người bán quanh mình chưa nhận thì vô dụng, dù về lý thuyết ưu việt. Ngoài ra, việc thúc đẩy tiền số qua khan hiếm tiền mặt gây bất bình xã hội, làm hình ảnh của chính tiền số xấu đi.
Hai trường hợp đặt cạnh nhau
Đặt hai đồng tiền cạnh nhau giúp phân biệt nguyên nhân chung với hoàn cảnh riêng.
| Tiêu chí | Sand Dollar (Bahamas) | eNaira (Nigeria) |
|---|---|---|
| Ra mắt toàn quốc | 10/2020 | 25/10/2021 |
| Quy mô dân số | Nhỏ, phân tán trên nhiều đảo | Rất lớn, tập trung ở đô thị lớn và nông thôn rộng |
| Mục tiêu chính | Tiếp cận tài chính ở đảo xa, chống chịu thiên tai | Tài chính toàn diện, kiều hối, chi trả xã hội |
| Đối thủ sẵn có | Ngân hàng, thẻ; tiền mặt vẫn mạnh | Chuyển khoản tức thời, ví di động phổ biến |
| Mức sử dụng | Rất thấp so với tiền mặt | Rất thấp, tăng tạm thời khi khan hiếm tiền mặt |
| Biện pháp thúc đẩy | Yêu cầu ngân hàng tích hợp, mở rộng điểm chấp nhận | Nâng cấp ứng dụng, mở cho người chưa có tài khoản |
Điểm chung nổi bật là cả hai đều ra đời khi người dân đã có các lựa chọn số khác chạy tốt ở mức chấp nhận được. Tiền số quốc gia không lấp một khoảng trống mà phải giành chỗ từ đối thủ đã có mạng lưới.
Năm bài học có bằng chứng
Hiệu ứng mạng quyết định. Người dùng chỉ cài ví khi người bán quanh họ nhận, người bán chỉ nhận khi đủ khách dùng. Không giải được vòng lặp này thì mọi tính năng kỹ thuật đều vô nghĩa.
Phải đi qua kênh có sẵn. Một ứng dụng riêng của ngân hàng trung ương ít người cài. Tích hợp vào ứng dụng ngân hàng, ví mà người dân đang dùng hiệu quả hơn nhiều.
Thiếu lý do rõ ràng để chuyển. Nếu tiền số không rẻ hơn, nhanh hơn, hay mở ra việc gì mới so với chuyển khoản đã có, người dân không đổi thói quen. Ưu đãi một lần chỉ tạo đỉnh ngắn.
Niềm tin thể chế quan trọng hơn công nghệ. Ở nơi người dân không tin ngân hàng trung ương hoặc lo bị giám sát, tiền số quốc gia gặp phản ứng từ đầu. Thúc ép bằng biện pháp hành chính dễ phản tác dụng.
Hạ tầng cơ bản là tiền đề. Điện thoại, sóng, định danh, điểm đổi tiền mặt sang số. Thiếu một mắt xích, nhóm cần tài chính toàn diện nhất lại là nhóm không dùng được.
Trong cùng làn sóng: Đông Caribe và Jamaica
Bahamas và Nigeria không đơn độc. Ngân hàng Trung ương Đông Caribe, phục vụ một liên minh tiền tệ gồm nhiều đảo quốc nhỏ, thí điểm DCash từ năm 2021. Dự án từng gặp sự cố kỹ thuật làm hệ thống ngừng hoạt động khoảng hai tháng vào đầu năm 2022 — một minh hoạ thực tế cho rủi ro phụ thuộc hạ tầng mà người ủng hộ tiền số ít nhắc. Giai đoạn thí điểm đầu tiên sau đó khép lại, ngân hàng trung ương nói sẽ thiết kế lại cho phiên bản tiếp theo.
Jamaica phát hành JAM-DEX năm 2022 và dùng ưu đãi tiền thưởng cho những người mở ví đầu tiên để kéo người dùng. Ưu đãi tạo ra số ví mở nhanh, nhưng các đánh giá sau đó cho thấy duy trì giao dịch thường xuyên mới là việc khó, đúng như những gì đã thấy ở các nơi khác.
Nhìn chung, các nền kinh tế nhỏ đi trước vì thử nghiệm ở quy mô nhỏ dễ hơn, rủi ro hệ thống thấp hơn và có lý do địa lý rõ ràng. Nhưng chính quy mô nhỏ cũng khiến bài học khó áp dụng nguyên xi cho nền kinh tế lớn. Khi đọc so sánh "nước X đã có tiền số quốc gia, vì sao nước ta chưa", nên nhớ rằng phát hành sớm chưa phải là dùng nhiều.
Danh mục câu hỏi khi đánh giá một dự án tiền số quốc gia
Từ các trường hợp trên có thể rút ra một bộ câu hỏi dùng được cho mọi tin tức về tiền số ngân hàng trung ương:
- Vấn đề cần giải là gì? Tài chính toàn diện, chống chịu, chi phí tiền mặt, tự chủ thanh toán hay kiều hối? Mỗi mục tiêu đòi thiết kế khác nhau.
- Người dân đang giải vấn đề đó bằng cách nào? Nếu chuyển khoản tức thời đã chạy tốt, tiền số phải tốt hơn ở điểm cụ thể nào?
- Phân phối qua ai? Ứng dụng riêng hay tích hợp vào ngân hàng, ví đã có?
- Người bán được gì? Phí thấp hơn, tiền về nhanh hơn, hay chỉ thêm một mã QR nữa trên quầy?
- Riêng tư và dữ liệu được bảo vệ bằng luật nào?
- Đo thành công bằng gì? Ví hoạt động hằng tháng, giá trị giao dịch, hay tác động đo được lên chi phí của người dân?
- Có kế hoạch dự phòng khi hệ thống gặp sự cố không?
Một dự án trả lời mơ hồ ở câu đầu tiên thường gặp khó ở mọi câu sau. Sand Dollar trả lời rõ câu đầu, nhưng gặp khó ở câu hai và ba; eNaira gặp khó ở gần như mọi câu, một phần vì bối cảnh kinh tế vĩ mô bất ổn.
Những điều còn tranh luận
Liệu thất bại về mức dùng có nghĩa là thất bại của dự án? Một số nhà nghiên cứu cho rằng không hẳn: Sand Dollar có thể có giá trị như một hạ tầng dự phòng cho mùa bão, kể cả khi lượng dùng thường ngày thấp, giống như máy phát điện dự phòng ít khi chạy nhưng không vô ích. eNaira cung cấp cho các nước khác một bài học có giá trị — với chi phí do Nigeria chịu.
Tranh luận thứ hai là về thiết kế: nên tập trung vào người chưa có tài khoản, hay nên làm cho đại đa số người đã có tài khoản thấy hữu ích trước rồi lan dần? Cả hai trường hợp đều nhắm vào nhóm chưa có tài khoản, nhưng chính nhóm này có ít điện thoại thông minh, ít định danh số nhất.
Tranh luận thứ ba là về thước đo. Đếm số ví đã mở thì đẹp, đếm ví hoạt động thì buồn, còn đo tác động thật đến chi phí kiều hối hay thời gian nhận trợ cấp thì khó và ít dữ liệu. Khi đọc tin về một đồng tiền số quốc gia mới, câu hỏi nên đặt là: có bao nhiêu người dùng nó hằng tháng, cho việc gì, và việc đó trước đây làm thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Sand Dollar có phải đồng tiền số quốc gia đầu tiên trên thế giới không?
Sand Dollar thường được nhắc là một trong những đồng tiền số bán lẻ đầu tiên được ngân hàng trung ương phát hành chính thức toàn quốc, cùng thời với các dự án ở khu vực Đông Caribe. Các thử nghiệm ngắn hạn ở nơi khác có từ trước, nên cách gọi "đầu tiên" tuỳ định nghĩa.
eNaira có bị khai tử không?
Tính đến các thông tin công khai gần đây, eNaira không bị tuyên bố khai tử chính thức, nhưng mức dùng vẫn thấp và hướng đi của ngân hàng trung ương đã thay đổi theo thời gian. Muốn biết tình trạng mới nhất, cần xem thông báo của Ngân hàng Trung ương Nigeria.
Vì sao khan hiếm tiền mặt ở Nigeria năm 2023 không làm eNaira phổ biến hẳn?
Người dân chuyển sang kênh có sẵn mạng lưới người nhận, như chuyển khoản tức thời và ví di động. eNaira tăng lượt tải nhưng người bán xung quanh chưa nhận nhiều, và cách thúc đẩy qua khan hiếm tiền mặt gây bất bình, làm giảm thiện cảm.
Việt Nam có điểm nào giống Bahamas hay Nigeria không?
Giống ở chỗ đã có chuyển khoản tức thời và mã QR phổ biến, tức là một đồng tiền số quốc gia nếu có sẽ phải cạnh tranh với kênh tư nhân đã quen. Khác ở chỗ tỷ lệ dùng tài khoản ngân hàng của Việt Nam đã tăng mạnh trong những năm gần đây.
Tiền số quốc gia có giúp giảm chi phí kiều hối không?
Về lý thuyết có thể, nếu kết nối được giữa các nước. Thực tế với tiền số bán lẻ trong nước như eNaira, tác động lên kiều hối hạn chế vì người gửi ở nước ngoài vẫn qua kênh trung gian. Các dự án kết nối nhiều ngân hàng trung ương mới là nơi giải bài toán này.
