Anh và Mỹ là hai trung tâm tài chính lớn nhất thế giới nhưng dè dặt nhất với tiền số ngân hàng trung ương bán lẻ. Tại Anh, Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) và Bộ Tài chính đang ở giai đoạn thiết kế bảng Anh số, chưa quyết định phát hành; lãnh đạo BoE gần đây nói nước Anh có thể không cần bảng Anh số bán lẻ sớm, vì tiền gửi token hoá và stablecoin được quản lý có thể đáp ứng phần lớn nhu cầu. Tại Mỹ, lệnh hành pháp ngày 23/01/2025 của Tổng thống cấm các cơ quan liên bang thiết lập, phát hành hay thúc đẩy tiền số ngân hàng trung ương.
Hai cách dè dặt có lý do khác nhau: Anh thận trọng về kỹ thuật và kinh tế, Mỹ dè dặt chủ yếu vì lo ngại về quyền riêng tư và vai trò của nhà nước. Bài này trình bày lý lẽ của cả phía ủng hộ lẫn phản đối, trung lập về chính trị, để bạn hiểu vì sao một ý tưởng hấp dẫn ở nơi này lại bị từ chối ở nơi khác.
Anh: từ "có thể cần" đến "chưa cần vội"
Tháng 2/2023, BoE và Bộ Tài chính Anh công bố tài liệu tham vấn về bảng Anh số, nhận định nhiều khả năng nước Anh sẽ cần một đồng tiền số bán lẻ trong tương lai và đề xuất bắt đầu giai đoạn thiết kế. Thiết kế đề xuất gồm: phân phối qua các công ty trung gian, BoE không thấy dữ liệu cá nhân, không trả lãi, và hạn mức nắm giữ mỗi người trong khoảng 10.000 – 20.000 bảng trong giai đoạn đầu.
Tham vấn nhận hàng chục nghìn ý kiến, phần lớn bày tỏ lo ngại về riêng tư và quyền dùng tiền mặt. Trong phản hồi đầu năm 2024, chính phủ Anh cam kết bảng Anh số, nếu có, sẽ cần đạo luật riêng do Quốc hội thông qua, và cả chính phủ lẫn BoE sẽ không lập trình tiền của người dân.
Từ 2025, giọng điệu chuyển rõ. Lãnh đạo BoE nói công khai rằng bảng Anh số bán lẻ có thể không cần "nhanh như vậy", vì các dạng tiền số tư nhân được quản lý như tiền gửi token hoá và stablecoin có thể mang lại lợi ích tương tự. Quyết định có tiếp tục hay không dự kiến được đưa ra sau khi giai đoạn thiết kế và đánh giá chung với Bộ Tài chính hoàn tất. Đây là một sự lùi bước có lý lẽ, không phải một lệnh cấm.
Mỹ: từ nghiên cứu đến lệnh cấm
Năm 2022, Cục Dự trữ Liên bang (Fed) công bố tài liệu thảo luận về tiền và thanh toán trong kỷ nguyên chuyển đổi số, nêu lợi ích và rủi ro của đô la số, và nói rõ Fed không định phát hành nếu không có sự ủng hộ của hành pháp và một đạo luật cho phép. Cùng năm, một lệnh hành pháp yêu cầu các cơ quan liên bang nghiên cứu khả năng thiết kế đô la số.
Tháng 7/2023, Fed đưa vào hoạt động FedNow, dịch vụ thanh toán tức thời giữa các ngân hàng — tương tự về chức năng với chuyển tiền nhanh 24/7 ở nhiều nước. Nhiều người cho rằng FedNow giải quyết phần lớn lý do thực dụng của đô la số bán lẻ.
Ngày 23/01/2025, lệnh hành pháp mới thu hồi lệnh năm 2022 và cấm các cơ quan liên bang thiết lập, phát hành hay thúc đẩy tiền số ngân hàng trung ương, viện dẫn rủi ro với quyền riêng tư, ổn định hệ thống tài chính và chủ quyền của Mỹ. Cùng năm, Hạ viện thông qua dự luật chống CBDC, và một đạo luật khung về stablecoin thanh toán được ký thành luật. Như vậy Mỹ chọn hướng: tiền số cho người dân, nếu có, sẽ là tiền do tư nhân phát hành và chịu quản lý, không phải tiền của ngân hàng trung ương.
Lý lẽ hai phía
Bảng gom những lập luận chính trong tranh luận ở cả hai nước, không đánh giá bên nào đúng.
| Chủ đề | Phía ủng hộ tiền số ngân hàng trung ương | Phía phản đối hoặc dè dặt |
|---|---|---|
| Riêng tư | Có thể thiết kế riêng tư bằng luật và kỹ thuật, tốt hơn ví của công ty công nghệ | Một hạ tầng tập trung của nhà nước tạo khả năng giám sát, luật có thể bị đổi |
| Ổn định ngân hàng | Hạn mức nắm giữ đủ để tránh rút tiền ồ ạt | Khi khủng hoảng, tiền vẫn có thể chạy khỏi ngân hàng nhanh hơn trước |
| Cạnh tranh | Tạo lựa chọn công, giảm phụ thuộc mạng thẻ và nền tảng lớn | Nhà nước cạnh tranh với khu vực tư, làm chậm đổi mới |
| Tiền công khi tiền mặt giảm | Người dân cần một dạng tiền không rủi ro trong thế giới số | Tiền gửi có bảo hiểm và stablecoin được quản lý là đủ |
| Vị thế quốc tế | Không làm sẽ tụt lại sau các nước đã phát hành | Vị thế đồng tiền đến từ thị trường và thể chế, không từ công nghệ |
Đáng chú ý là hai phía thường đồng ý về mục tiêu (thanh toán nhanh, rẻ, an toàn, riêng tư) và bất đồng về ai nên cung cấp: ngân hàng trung ương hay khu vực tư được quản lý. Đó là câu hỏi về vai trò của nhà nước, nên không có đáp án kỹ thuật.
Riêng tư: tâm điểm của tranh luận ở Mỹ
Trong tranh luận ở Mỹ, nỗi lo lớn nhất không phải kỹ thuật mà là giám sát. Những người phản đối lập luận rằng nếu ngân hàng trung ương nắm sổ cái của mọi giao dịch, chính phủ sẽ có công cụ theo dõi chi tiêu của từng người, và về sau có thể dùng để hạn chế giao dịch với những đối tượng không được lòng. Họ thường dẫn e-CNY như ví dụ về mô hình không muốn đi theo.
Phía ủng hộ đáp rằng dữ liệu thanh toán hiện nay đã nằm trong tay ngân hàng, công ty thẻ và nền tảng công nghệ, và có thể được cơ quan chức năng yêu cầu theo thủ tục pháp lý. Một đô la số thiết kế tốt, với trung gian giữ dữ liệu và luật giới hạn tiếp cận, không nhất thiết kém riêng tư hơn hiện trạng. Một số nhà nghiên cứu còn đề xuất thiết kế dựa trên mật mã học cho phép ngân hàng trung ương xác nhận tiền hợp lệ mà không biết ai trả cho ai.
Cuộc tranh luận cho thấy một điều: niềm tin vào thể chế quyết định mức chấp nhận tiền số quốc gia. Ở nơi người dân lo ngại quyền lực nhà nước với dữ liệu, mọi bảo đảm kỹ thuật đều bị nghi ngờ; ở nơi người dân tin cơ quan quản lý hơn tin doanh nghiệp, lập luận lại đảo chiều.
Con đường stablecoin và những rủi ro của nó
Khi gạt tiền số ngân hàng trung ương sang một bên, Mỹ đặt cược vào stablecoin thanh toán do tư nhân phát hành, được quản lý bằng luật khung ban hành năm 2025. Lập luận ủng hộ: khu vực tư đổi mới nhanh hơn, stablecoin neo đô la mở rộng việc dùng đồng đô la ra thế giới, và nhà nước chỉ đóng vai trò đặt luật, giám sát.
Những người hoài nghi chỉ ra ba rủi ro. Một, stablecoin chỉ an toàn bằng tài sản dự trữ và quản trị của công ty phát hành; lịch sử đã có những đồng neo giá mất neo khi thị trường căng thẳng. Hai, nếu stablecoin hút tiền gửi khỏi ngân hàng, khả năng cho vay của hệ thống ngân hàng có thể bị ảnh hưởng — đúng nỗi lo người ta từng nêu với tiền số ngân hàng trung ương. Ba, dữ liệu thanh toán chuyển sang tay doanh nghiệp tư nhân, nên câu hỏi riêng tư không biến mất mà chỉ đổi người giữ dữ liệu.
Anh đi một con đường lưng chừng: vẫn giữ phương án bảng Anh số trên bàn, đồng thời xây khung quản lý stablecoin và khuyến khích tiền gửi token hoá. Sau vài năm, so sánh kết quả của hai hướng sẽ là tư liệu quý cho các nước khác.
Lựa chọn thay thế mà hai nước đang đi
Thanh toán tức thời giữa các ngân hàng. Mỹ có FedNow, Anh có hệ thống thanh toán nhanh từ năm 2008. Chúng giải phần lớn nhu cầu chuyển tiền nhanh mà không cần đồng tiền mới.
Tiền gửi token hoá. Ngân hàng biểu diễn tiền gửi dưới dạng mã, có thể lập trình cho giao dịch tài chính, trong khi vẫn là tiền gửi được quản lý. Đây là hướng mà BoE đặc biệt quan tâm.
Stablecoin được quản lý. Khung pháp lý cho đồng tiền do tư nhân phát hành, yêu cầu dự trữ đầy đủ, minh bạch, giám sát. Mỹ đã ban hành luật khung; Anh đang xây dựng khung riêng.
Tiền số bán buôn. Cả hai nước vẫn nghiên cứu hoặc tham gia thử nghiệm dùng tiền ngân hàng trung ương dạng số để thanh toán giữa các tổ chức tài chính, nơi lo ngại về riêng tư cá nhân thấp hơn nhiều.
Đánh giá: dè dặt vì lý do gì, và điều gì có thể thay đổi
Có ba yếu tố khiến Anh và Mỹ khác các nước đang tích cực. Một, hệ thống ngân hàng và thanh toán của họ đã phát triển, người dân ít bị loại trừ, nên lợi ích tài chính toàn diện nhỏ. Hai, đồng đô la và bảng Anh đã có vị thế quốc tế, nên áp lực "phải có để không tụt lại" thấp hơn. Ba, truyền thống chính trị coi trọng giới hạn quyền lực nhà nước đối với dữ liệu cá nhân, khiến chi phí chính trị của tiền số quốc gia cao.
Điều gì có thể thay đổi cục diện? Nếu tiền mặt giảm tới mức người dân gần như không còn tiếp cận được tiền ngân hàng trung ương; nếu stablecoin tư nhân gây ra một cú sốc ổn định tài chính; hoặc nếu tiền số của các nền kinh tế khác chiếm thị phần đáng kể trong thanh toán quốc tế. Mỗi kịch bản đều có người coi là khả năng thật, có người coi là xa vời.
Với người đọc ở Việt Nam, bài học là không có con đường duy nhất. Phát hành tiền số quốc gia không phải dấu hiệu "tiến bộ", không phát hành cũng không phải "lạc hậu". Điều quan trọng là mỗi nước xác định bài toán thanh toán của mình, rồi chọn công cụ phù hợp với thể chế và hạ tầng sẵn có.
Câu hỏi thường gặp
Mỹ có cấm vĩnh viễn đô la số không?
Lệnh hành pháp năm 2025 cấm các cơ quan liên bang thúc đẩy hay phát hành tiền số ngân hàng trung ương, nhưng lệnh hành pháp có thể bị thay đổi bởi chính quyền sau. Một lệnh cấm lâu dài cần đạo luật được Quốc hội thông qua; tiến trình đó cần theo dõi thêm.
Bảng Anh số nếu có thì người dân dùng thế nào?
Theo thiết kế được tham vấn, người dân mở ví qua ngân hàng hoặc công ty thanh toán được phép, dùng để trả tiền trong cửa hàng và trực tuyến, có hạn mức nắm giữ và không có lãi. Đây là đề xuất thiết kế, chưa phải quyết định phát hành.
Vì sao BoE lại coi stablecoin là phương án thay thế?
Nếu stablecoin được quản lý chặt, có dự trữ đủ và giám sát như tổ chức tài chính, nó có thể cung cấp tiền số dùng trên mạng mà không cần ngân hàng trung ương trực tiếp phát hành. BoE vẫn nhấn mạnh rủi ro và yêu cầu khung pháp lý nghiêm.
FedNow có phải là đô la số không?
Không. FedNow là dịch vụ chuyển tiền tức thời giữa các ngân hàng do Fed vận hành, chuyển tiền gửi như các hệ thống thanh toán nhanh ở nước khác. Người dân không giữ trực tiếp tiền của Fed qua FedNow.
Thái độ của Anh và Mỹ có ảnh hưởng tới các nước khác không?
Có. Nhiều nước theo dõi lập luận của các trung tâm tài chính lớn khi tự cân nhắc. Đồng thời, các nước có hoàn cảnh khác — nhiều người chưa có tài khoản, phụ thuộc vào mạng thanh toán nước ngoài — có thể đi hướng khác với lý do chính đáng.
Tiền gửi token hoá có an toàn như tiền gửi thường không?
Về nguyên tắc, tiền gửi token hoá vẫn là tiền gửi tại ngân hàng được quản lý, nên chịu cùng chế độ giám sát và bảo hiểm theo quy định. Rủi ro mới nằm ở công nghệ và vận hành. Chi tiết phụ thuộc khung pháp lý của từng nước.
