Con cháu ở xa có thể giúp ông bà giao dịch bằng cách gọi video, nhìn ông bà thao tác và hướng dẫn từng bước, trong khi ông bà tự cầm máy, tự nhập mã, tự bấm xác nhận. Không xin mật khẩu, không điều khiển máy từ xa, không giữ hộ mã PIN. Cách giúp này vừa an toàn, vừa giữ được quyền tự chủ của ông bà với tiền của chính mình.
Ranh giới này không chỉ là chuyện tế nhị. Khi con cháu giữ mật khẩu hoặc quen điều khiển máy từ xa, ông bà sẽ quen với việc "có người khác vào máy làm hộ". Kẻ gian lợi dụng đúng thói quen đó: chúng cũng xưng là người hỗ trợ, cũng đề nghị cài ứng dụng để "giúp từ xa".
Bài này đưa ra cách hỗ trợ cụ thể theo từng loại việc, những điều không nên làm, và cách nói chuyện để ông bà không cảm thấy bị coi là người cần trông nom.
Vì sao "giúp hộ" lại không phải cách tốt
Cách giúp nhanh nhất là xin mật khẩu rồi tự làm trên máy mình, hoặc nhờ ông bà cài một ứng dụng điều khiển từ xa để con cháu thao tác. Nhiều gia đình làm vậy với ý tốt. Nhưng có ba vấn đề.
Thứ nhất, an toàn. Mật khẩu ngân hàng đi qua tin nhắn, ghi trong ghi chú điện thoại của con cháu, đều là chỗ có thể lộ. Ứng dụng điều khiển từ xa, như đã phân tích ở chuyên mục lừa đảo, là thứ nhiều ứng dụng ngân hàng phát hiện và chặn, và là công cụ kẻ gian ưa dùng. Ông bà quen cài nó cho con cháu thì cũng dễ cài cho người lạ.
Thứ hai, pháp lý. Giao dịch trên tài khoản của ông bà mà do người khác thực hiện bằng mật khẩu của ông bà là không đúng tinh thần tài khoản chính chủ; khi có tranh chấp trong gia đình, rất khó chứng minh ai đã làm gì. Thứ ba, quyền tự chủ. Người lớn tuổi mất dần quyền với tiền của mình thường mất luôn sự tự tin, và dễ phụ thuộc hơn. Giúp đúng cách là giúp ông bà tự làm được.
Gọi video hướng dẫn: cách làm hiệu quả
Gọi video là công cụ hỗ trợ từ xa tốt nhất cho người lớn tuổi. Vài mẹo để buổi gọi suôn sẻ:
- Hẹn giờ trước, chọn lúc ông bà rảnh và có đủ ánh sáng.
- Nếu nhà có hai thiết bị, ông bà gọi video bằng một máy (máy tính bảng, máy cũ), dùng máy kia để thao tác ngân hàng. Con cháu nhìn qua camera thấy màn hình được thao tác.
- Nếu chỉ có một máy, ông bà có thể bật loa ngoài, làm theo hướng dẫn bằng lời, đọc to những gì hiện trên màn hình. Không cần chia sẻ màn hình.
- Hướng dẫn bằng mô tả vị trí và màu sắc: "nút màu xanh ở dưới cùng", thay vì tên kỹ thuật.
- Đến bước nhập mã, nhắc ông bà xoay máy khỏi camera hoặc che tay khi nhập. Con cháu nói "con không nhìn đâu".
- Đến màn hình xác nhận, nhờ ông bà đọc to tên người nhận và số tiền.
- Kết thúc bằng việc ông bà tự xem thông báo thành công. Không làm thay bước nào.
Cách này chậm hơn làm hộ, nhưng mỗi lần ông bà tự làm là một lần học. Sau vài buổi, nhiều việc ông bà sẽ tự làm mà không cần gọi.
Việc nên làm và việc không nên làm
Ranh giới giữa giúp và làm thay không phải lúc nào cũng rõ. Bảng dưới gợi ý cho các tình huống thường gặp:
| Tình huống | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Ông bà cần chuyển tiền | Hướng dẫn qua video, ông bà tự bấm | Xin mật khẩu để tự chuyển từ máy mình |
| Ứng dụng báo lỗi | Nhờ ông bà đọc to thông báo, hướng dẫn xử lý | Bảo cài ứng dụng điều khiển từ xa |
| Ông bà quên mật khẩu | Hướng dẫn quy trình lấy lại hoặc đưa ra quầy | Đặt mật khẩu mới rồi giữ giùm |
| Cần trả hoá đơn định kỳ | Cùng ông bà cài trả tự động, ông bà xác nhận | Đăng nhập tài khoản ông bà trên máy mình |
| Ông bà lo có giao dịch lạ | Cùng xem lịch sử giao dịch qua video | Tự gọi ngân hàng xưng là ông bà |
| Ông bà hỏi về khoản đầu tư ai đó giới thiệu | Nghe kỹ, cùng kiểm tra, khuyên chờ | Gạt đi hoặc tự quyết thay |
Dòng cuối cùng nhắc một điều tinh tế: tôn trọng quyền tự chủ không có nghĩa là đứng ngoài. Khi ông bà kể về một lời mời đầu tư, việc của con cháu là cùng tìm hiểu và chỉ ra rủi ro, không phải ra quyết định thay hay chê ông bà cả tin.
Một ví dụ giả định: buổi gọi video trả tiền điện
Chị Hạnh làm việc ở Hà Nội, mẹ ở Nghệ An. Tháng này mẹ muốn tự trả tiền điện thay vì nhờ hàng xóm. Chị hẹn mẹ bảy giờ tối, mẹ gọi video bằng máy tính bảng cũ dựng trên bàn, tay cầm điện thoại có ứng dụng ngân hàng, camera của máy tính bảng nhìn xuống điện thoại.
Chị hướng dẫn: "Mẹ tìm chỗ có hình bóng đèn, chữ Hoá đơn". Mẹ tìm được, chọn tiền điện, ứng dụng hiện mã khách hàng và số tiền. Chị nhờ mẹ đọc to số tiền và so với tờ thông báo tiền điện mẹ đang có. Khớp. Đến bước nhập mã, chị nói "con quay đi đây", mẹ cười, tự nhập. Màn hình báo thành công, điện thoại rung báo trừ tiền.
Có một lúc mẹ bấm nhầm sang mục nạp tiền điện thoại. Chị không nói "mẹ nhầm rồi", chỉ bảo "mình bấm mũi tên quay lại ở góc trên nhé". Mẹ quay lại được, tự tìm đúng mục. Chính những lần tự sửa nhỏ như vậy mới làm mẹ tin rằng bấm nhầm không đáng sợ.
Cả buổi mất mười lăm phút, chậm hơn nhiều so với việc chị tự trả từ Hà Nội. Nhưng tháng sau mẹ tự làm, chỉ gọi để khoe. Ví dụ này là giả định, nhưng mô tả đúng cái lợi của cách giúp: chậm lúc đầu, nhanh về sau, và mẹ không phải đưa mật khẩu cho ai.
Nói chuyện thế nào để giữ được sự tôn trọng
Người lớn tuổi nhạy cảm với cảm giác bị coi thường. Những câu như "bố không biết đâu, để con làm cho" hay "mẹ lại bấm lung tung rồi" dù vô tình cũng làm ông bà ngại hỏi lần sau. Mà một người ngại hỏi con cháu sẽ dễ tin người lạ hơn.
Một số cách nói giúp giữ không khí thoải mái: dùng "mình" thay vì "bố mẹ" ("mình bấm vào nút xanh nhé"), coi lỗi là chuyện bình thường ("cái này con cũng hay nhầm"), cảm ơn khi ông bà chủ động hỏi ("may mà mẹ hỏi con trước"). Câu cuối đặc biệt quan trọng, vì nó củng cố thói quen hỏi trước khi làm.
Nên để ông bà tự quyết định những việc thuộc về ông bà: chuyển tiền cho ai, bao nhiêu, mua gì. Vai trò của con cháu là giúp ông bà làm được điều ông bà muốn một cách an toàn, không phải duyệt chi tiêu. Nếu lo ngại về một khoản chi cụ thể, nói thẳng nỗi lo của mình và lý do, rồi tôn trọng quyết định cuối cùng của ông bà, trừ khi có dấu hiệu rõ ràng của lừa đảo.
Khi cần giúp nhiều hơn mức hướng dẫn
Uỷ quyền hợp lệ. Nếu ông bà thật sự muốn con cháu giao dịch thay, có những hình thức hợp lệ như uỷ quyền tại ngân hàng hoặc giấy uỷ quyền có công chứng. Phân tích chi tiết ở bài về uỷ quyền trong chuyên mục này.
Trả tự động. Với các khoản định kỳ như tiền điện, nước, internet, cài trả tự động từ tài khoản của ông bà giảm số lần phải thao tác. Ông bà vẫn nhận thông báo mỗi lần trừ tiền.
Con cháu trả trực tiếp. Với khoản do con cháu chu cấp (viện phí, học phí cho em út), con cháu có thể trả trực tiếp từ tài khoản của mình thay vì chuyển cho ông bà rồi nhờ ông bà trả.
Khi trí nhớ suy giảm. Nếu ông bà bắt đầu quên nhiều, cần một kế hoạch khác chu đáo hơn, có trao đổi với cả gia đình và chuyên gia. Bài về bảo vệ tài chính người cao tuổi hay quên trong chuyên mục bàn kỹ.
Khi chính con cháu cũng có thể bị mạo danh
Một hệ quả của việc hỗ trợ từ xa là ông bà quen nhận cuộc gọi, tin nhắn hướng dẫn chuyện tiền từ con cháu. Kẻ gian có thể giả làm con cháu để gửi hướng dẫn tương tự. Vì vậy cần thống nhất trước: con cháu chỉ hướng dẫn qua cuộc gọi video hoặc số điện thoại đã lưu, không bao giờ hướng dẫn qua tài khoản mạng xã hội lạ hay số mới.
Có thể kết hợp với mật mã gia đình, một cụm từ chỉ người nhà biết, để ông bà kiểm tra khi có yêu cầu lạ. Chuyên mục chiêu lừa chuyển tiền thời AI có bài riêng về cách đặt và dùng mật mã này.
Một quy ước khác nên có: con cháu không bao giờ nhờ ông bà chuyển tiền gấp cho người thứ ba. Nếu cần tiền, con cháu tự nói chuyện trực tiếp, không qua trung gian. Quy ước rõ ràng giúp ông bà nhận ra ngay khi có ai dùng tên con cháu nhờ chuyển tiền cho "bạn con".
Câu hỏi thường gặp
Ông bà chủ động đưa mật khẩu cho con cháu thì có nên nhận không?
Nên từ chối nhẹ nhàng và giải thích rằng mật khẩu của ai người đó giữ là an toàn nhất cho chính ông bà. Nếu ông bà cần người giúp thường xuyên, hãy tìm hiểu hình thức uỷ quyền hợp lệ tại ngân hàng. Giữ mật khẩu của người khác cũng đặt con cháu vào thế khó khi có tranh chấp.
Có nên dùng tính năng chia sẻ màn hình khi gọi video để hướng dẫn không?
Chia sẻ màn hình khi đang mở ứng dụng ngân hàng làm lộ thông tin và có thể khiến ứng dụng ngân hàng chặn hoạt động. Nếu cần xem màn hình để hướng dẫn cài đặt chung, chia sẻ khi chưa mở ứng dụng ngân hàng và tắt trước khi mở. Với giao dịch, hướng dẫn bằng lời là đủ.
Nhiều anh chị em cùng hỗ trợ ông bà thì phân công thế nào?
Nên thống nhất một hai người làm đầu mối hỗ trợ tài chính để ông bà biết hỏi ai, và để tránh mỗi người hướng dẫn một kiểu. Các anh chị em khác vẫn được thông tin về những việc lớn. Ông bà cũng biết rằng người lạ xưng là con cháu khác mà nhờ chuyển tiền là đáng ngờ.
Ông bà ngại làm phiền nên không gọi khi gặp khó, phải làm sao?
Chủ động gọi định kỳ, hỏi thăm chuyện dùng điện thoại như một phần câu chuyện. Cảm ơn mỗi khi ông bà hỏi. Nói rõ rằng con cháu muốn được hỏi hơn là để ông bà tự xoay xở rồi gặp rủi ro. Dần dần ông bà sẽ thấy hỏi là chuyện bình thường.
Hỗ trợ ông bà từ nước ngoài có gì khác?
Lệch múi giờ khiến khó hỗ trợ đúng lúc ông bà cần, nên càng cần ông bà tự làm được các việc cơ bản và có một người thân ở gần làm đầu mối. Thống nhất kênh liên lạc quen thuộc và dặn kỹ rằng con cháu ở xa không bao giờ nhờ chuyển tiền qua người thứ ba.
