Kế hoạch dự phòng tiền số cho gia đình là một bản thoả thuận ngắn giữa các thành viên, trả lời ba câu: nếu kênh thanh toán chính hỏng thì dùng kênh nào, nếu người giữ tiền không làm được thì ai làm thay, và người làm thay được phép làm gì. Kế hoạch tốt vừa trên một trang giấy và cả nhà đều hiểu.
Khác với một cuốn sổ ghi danh sách tài khoản, kế hoạch này là phần "hành động": nó gắn từng tình huống cụ thể như mất điện thoại, người giữ tiền nằm viện, tài khoản bị khoá, mất điện diện rộng với một phương án đã chuẩn bị sẵn. Phần dưới đưa ra cấu trúc ba lớp, bảng kịch bản, cách chọn người được uỷ quyền và một ví dụ giả định để bạn điều chỉnh theo nhà mình.
Ba lớp kênh thanh toán: chính, phụ và cuối cùng
Lớp chính là thứ bạn dùng hằng ngày. Thường là ứng dụng của một ngân hàng chính và mã QR. Lớp này nhanh, tiện, nhưng phụ thuộc vào điện thoại, mạng, và hệ thống của một ngân hàng.
Lớp phụ phải độc lập với lớp chính. Một tài khoản ở ngân hàng thứ hai có sẵn tiền chi tiêu vài ngày, kèm một thẻ ghi nợ vật lý. Điểm mấu chốt là "độc lập": nếu ví điện tử của bạn liên kết đúng với tài khoản ở ngân hàng chính, ví đó không phải lớp phụ, vì khi ngân hàng chính gặp sự cố, ví cũng không nạp được tiền.
Lớp cuối cùng là tiền mặt. Một khoản nhỏ mệnh giá đa dạng cất ở nhà, đủ cho những chi tiêu thiết yếu trong vài ngày: ăn uống, thuốc men, xăng xe. Tiền mặt không cần điện, không cần sóng, không cần ai xác thực.
Kiểm tính độc lập bằng một câu hỏi. Với mỗi lớp, hãy hỏi: nếu điện thoại của mình mất, nếu ngân hàng chính sập, nếu mất điện cả khu phố, lớp này còn dùng được không? Lớp nào trả lời "không" cho cả ba câu thì nó chưa phải dự phòng thật.
Đừng quên người khác trong nhà. Ba lớp trên cần có cho ít nhất hai người lớn trong gia đình, không chỉ người giữ tiền. Nếu chỉ một người có thẻ và mã PIN, cả nhà vẫn chỉ có một điểm hỏng.
Bảng kịch bản: tình huống và phương án đã chuẩn bị
Cách hiệu quả nhất để lập kế hoạch là liệt kê các tình huống có thật khả năng xảy ra với nhà mình, rồi ghi sẵn phương án. Bảng dưới là điểm khởi đầu:
| Tình huống | Việc làm ngay | Kênh thay thế | Ai làm |
|---|---|---|---|
| Mất hoặc bị cướp điện thoại | Gọi tổng đài ngân hàng khoá dịch vụ trực tuyến, báo nhà mạng khoá sim | Thẻ ghi nợ, tiền mặt, tài khoản người kia | Chính chủ hoặc người thân bên cạnh |
| Ứng dụng ngân hàng chính gián đoạn | Không bấm lại, kiểm lịch sử | Ngân hàng thứ hai, thẻ | Người đang thanh toán |
| Người giữ tiền nằm viện vài tuần | Dùng quỹ chung hoặc tài khoản người được uỷ quyền để trả viện phí, hoá đơn | Tài khoản của người được uỷ quyền | Người được uỷ quyền |
| Tài khoản bị tạm khoá chờ cập nhật thông tin | Ra quầy với giấy tờ tuỳ thân | Ngân hàng thứ hai | Chính chủ |
| Mất điện diện rộng sau bão | Tiết kiệm pin điện thoại, dùng tiền mặt | Tiền mặt dự phòng | Bất kỳ ai trong nhà |
| Đi nước ngoài, thẻ bị chặn giao dịch | Gọi tổng đài quốc tế của ngân hàng | Thẻ thứ hai của ngân hàng khác, ngoại tệ tiền mặt | Người đi |
Cột "ai làm" thường bị bỏ qua nhất, trong khi đó lại là cột quan trọng nhất. Trong lúc có chuyện, mọi người dễ nghĩ "chắc người khác lo rồi". Ghi tên cụ thể giúp tránh khoảng trống đó.
Người được uỷ quyền: ai, được làm gì, bằng giấy tờ nào
Uỷ quyền là phần nhiều gia đình bỏ qua vì nghĩ "vợ chồng con cái thì cần gì giấy tờ". Thực tế ngân hàng chỉ cho chính chủ hoặc người có uỷ quyền hợp lệ thực hiện giao dịch trên tài khoản. Người thân dù ruột thịt cũng không thể rút tiền từ tài khoản của người đang nằm viện nếu không có giấy tờ phù hợp. Dùng mật khẩu, mã PIN của người khác để tự giao dịch là vi phạm điều khoản dịch vụ và có thể gây rắc rối nếu sau này phát sinh tranh chấp.
Có vài cách sắp xếp hợp pháp, mức độ khác nhau. Cách đơn giản nhất là mỗi người lớn có tài khoản riêng và một khoản tiền đủ chi tiêu chung, để không ai phụ thuộc hoàn toàn vào người kia. Cách thứ hai là giấy uỷ quyền giao dịch tại ngân hàng: chủ tài khoản đăng ký với ngân hàng cho một người cụ thể được thực hiện một số giao dịch nhất định. Cách thứ ba là tài khoản thanh toán chung, loại tài khoản mà quy định về thanh toán không dùng tiền mặt cho phép nhiều người cùng đứng tên; quyền rút tiền và ký giao dịch do các chủ tài khoản thoả thuận với ngân hàng.
Mỗi ngân hàng có mẫu biểu và điều kiện riêng, phạm vi uỷ quyền có thể giới hạn theo loại giao dịch, số tiền hoặc thời hạn. Trước khi chọn, hãy hỏi trực tiếp ngân hàng bạn dùng. Nguyên tắc chọn người: người sống gần, đáng tin, hiểu việc dùng ngân hàng, và chính họ cũng đồng ý nhận trách nhiệm này.
Ví dụ giả định: kế hoạch một trang của một gia đình bốn người
Ví dụ giả định: gia đình anh Minh và chị Thu ở Đà Nẵng, hai con đang học cấp hai. Anh Minh nhận lương vào tài khoản ngân hàng A, chị Thu nhận lương vào ngân hàng B. Trước đây chị Thu lo hầu hết chi tiêu trong nhà bằng ứng dụng ngân hàng B; anh Minh gần như không biết các khoản định kỳ.
Sau khi ngồi lại một buổi, hai vợ chồng thống nhất kế hoạch như sau. Lớp chính: mỗi người tự trả chi tiêu của mình bằng ứng dụng ngân hàng riêng. Lớp phụ: mỗi người giữ thẻ ghi nợ vật lý của tài khoản còn lại; mỗi tháng chuyển một khoản cố định vào tài khoản của người kia làm quỹ chung. Lớp cuối: một phong bì tiền mặt mệnh giá nhỏ để trong tủ, đủ cho khoảng một tuần ăn uống. Hai vợ chồng cùng ra ngân hàng tìm hiểu thủ tục uỷ quyền cho nhau trên tài khoản chính.
Các khoản định kỳ như học phí, điện nước, trả góp được ghi vào một danh sách kèm ngày đến hạn và tài khoản trả. Hai con được dặn: nếu bố mẹ không liên lạc được, gọi cho cô ruột, người biết chỗ để kế hoạch. Toàn bộ vừa đúng một mặt giấy, dán trong cánh tủ đựng giấy tờ. Ví dụ này không phải mẫu bắt buộc; điểm quan trọng là mỗi tình huống đã có người và phương án.
Danh sách kiểm: kế hoạch của bạn đã đủ chưa
Đánh dấu từng mục. Mục nào chưa có là việc cần làm trong tháng này:
- Mỗi người lớn có ít nhất hai tài khoản ở hai ngân hàng khác nhau, tài khoản thứ hai có sẵn tiền.
- Mỗi người lớn có một thẻ ghi nợ vật lý và nhớ mã PIN.
- Nhà có một khoản tiền mặt dự phòng, cả hai người lớn biết chỗ cất.
- Số tổng đài chính thức của các ngân hàng đã lưu trong danh bạ của cả hai người.
- Danh sách khoản chi định kỳ, ngày đến hạn và tài khoản trả đã được viết ra.
- Đã hỏi ngân hàng về thủ tục uỷ quyền hoặc tài khoản chung, và đã quyết định cách phù hợp.
- Trẻ lớn trong nhà biết gọi ai khi bố mẹ không liên lạc được.
- Kế hoạch một trang được cất ở nơi cả nhà biết, kèm ngày cập nhật.
Nếu bạn sống một mình, danh sách vẫn áp dụng, chỉ thay "người lớn còn lại" bằng một người thân hoặc bạn bè tin cậy. Người sống một mình còn cần kế hoạch hơn, vì không có ai bên cạnh để tự nhận ra có chuyện.
Diễn tập và cập nhật: kế hoạch chưa thử là kế hoạch chưa có
Giống như diễn tập phòng cháy, kế hoạch tài chính chỉ đáng tin khi đã thử. Có thể diễn tập nhẹ nhàng trong một buổi cuối tuần:
- Giả định điện thoại của người giữ tiền bị mất: người còn lại thử trả một hoá đơn nhỏ bằng tài khoản của mình.
- Thử rút một khoản nhỏ bằng thẻ ghi nợ ở cây ATM để chắc thẻ còn hoạt động và mã PIN đúng.
- Kiểm phong bì tiền mặt: còn đủ, còn đúng chỗ, không bị ẩm.
- Đọc lại danh sách khoản định kỳ, sửa những khoản đã thay đổi.
- Ghi ngày diễn tập lên tờ kế hoạch và hẹn lần sau, ví dụ mỗi năm một lần trước mùa mưa bão.
Lần diễn tập đầu tiên thường lộ ra những chuyện nhỏ nhưng đáng giá: thẻ đã hết hạn mà chưa nhận thẻ mới, mã PIN không ai nhớ, tài khoản phụ chỉ còn vài chục nghìn đồng. Phát hiện lúc bình thường thì sửa dễ, phát hiện lúc có chuyện thì đã muộn.
Bốn sai lầm hay gặp khi gia đình lập kế hoạch dự phòng
Dự phòng "trên giấy" nhưng cùng một gốc. Hai ứng dụng khác nhau nhưng cùng rút tiền từ một tài khoản, hoặc thẻ phụ của chính tài khoản chính, không phải hai kênh độc lập. Khi tài khoản gốc bị khoá, cả hai cùng đứng.
Tài khoản phụ có nhưng rỗng. Mở tài khoản thứ hai rồi để số dư gần bằng không là chuyện rất phổ biến. Kênh phụ chỉ có nghĩa khi trong đó có sẵn tiền đủ chi tiêu vài ngày; nên đặt lệnh chuyển định kỳ nhỏ hằng tháng để tự duy trì.
Chỉ một người biết kế hoạch. Người lập kế hoạch thường chính là người giữ tiền, tức là người mà kế hoạch được làm ra để thay thế. Nếu chỉ họ biết, kế hoạch vô dụng đúng vào lúc cần. Ít nhất một người khác phải đọc và hiểu.
Lập xong rồi để đó nhiều năm. Thẻ hết hạn, số điện thoại đổi, ngân hàng sáp nhập hoặc đổi ứng dụng, khoản vay mới phát sinh. Một kế hoạch ba năm không cập nhật có thể chỉ đúng một nửa. Gắn việc xem lại với một dịp cố định trong năm là cách đơn giản để không quên.
Câu hỏi thường gặp
Tài khoản thanh toán chung khác uỷ quyền giao dịch thế nào?
Tài khoản chung có nhiều người cùng là chủ, quyền sử dụng do các chủ tài khoản thoả thuận với ngân hàng. Uỷ quyền thì tài khoản vẫn của một người, người được uỷ quyền chỉ làm được trong phạm vi giấy uỷ quyền cho phép. Điều kiện và mẫu biểu cụ thể nên hỏi ngân hàng.
Có nên đưa mã PIN thẻ cho vợ hoặc chồng không?
Đây là lựa chọn của mỗi gia đình, nhưng cần biết điều khoản dịch vụ thường yêu cầu chủ thẻ giữ bí mật mã PIN, và nếu có tranh chấp thì việc chia sẻ có thể bất lợi. Cách an toàn hơn là mỗi người có thẻ và tài khoản riêng đủ dùng.
Giữ bao nhiêu tiền mặt dự phòng là hợp lý?
Không có con số chung. Một mốc hay dùng là đủ chi tiêu thiết yếu trong vài ngày đến một tuần cho cả nhà. Nhà ở vùng hay bị bão lũ, mất điện có thể giữ nhiều hơn một chút, đồng thời cất kỹ để tránh mất cắp, ngập nước.
Trẻ em trong nhà có cần biết kế hoạch không?
Trẻ lớn nên biết phần liên quan đến mình: gọi ai khi bố mẹ không liên lạc được, tiền dự phòng dùng khi nào. Không cần cho trẻ biết số tài khoản hay số tiền cụ thể. Mức độ chia sẻ tuỳ tuổi và sự trưởng thành của từng trẻ.
Kế hoạch này có cần công chứng không?
Bản kế hoạch một trang là thoả thuận trong gia đình, không cần công chứng. Riêng các giấy uỷ quyền làm việc với ngân hàng hoặc định đoạt tài sản thì phải theo hình thức pháp luật và ngân hàng yêu cầu; nên hỏi ngân hàng và công chứng viên.
Ví điện tử có thể làm lớp phụ không?
Có, nếu ví được liên kết với tài khoản ở một ngân hàng khác với ngân hàng chính của bạn và có sẵn số dư. Nếu ví chỉ liên kết với ngân hàng chính, khi ngân hàng đó gặp sự cố, ví cũng không nạp hay rút được, nên không còn là dự phòng thật.
