Khi ông bà muốn con cháu giao dịch thay, có ba hướng chính: uỷ quyền theo mẫu tại chính ngân hàng, lập giấy hoặc hợp đồng uỷ quyền có công chứng, chứng thực, và mở tài khoản chung đồng sở hữu. Mỗi hướng khác nhau về phạm vi, mức độ được các nơi chấp nhận và rủi ro. Không hướng nào là cho con cháu mật khẩu để dùng ứng dụng của ông bà.
Nguyên tắc nên giữ: uỷ quyền vừa đủ cho việc cần làm, có thời hạn, ghi rõ phạm vi, và ông bà vẫn nhận thông báo. Uỷ quyền rộng và không thời hạn tiện cho người được uỷ quyền nhưng đặt người uỷ quyền vào thế dễ tổn thương, kể cả trong gia đình yêu thương nhau.
Bài này viết ở mức nguyên lý để gia đình có khung trao đổi. Thủ tục, mẫu giấy, giấy tờ cần mang và chi phí công chứng do từng ngân hàng, tổ chức hành nghề công chứng và quy định hiện hành quyết định; với tài sản lớn hoặc hoàn cảnh phức tạp, nên hỏi luật sư.
Uỷ quyền là gì, nhìn từ góc pháp lý
Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự Việt Nam (Bộ luật Dân sự 2015), một người có thể uỷ quyền cho người khác nhân danh mình thực hiện giao dịch. Người được uỷ quyền chỉ được làm trong phạm vi đã ghi, và giao dịch họ thực hiện trong phạm vi đó ràng buộc người uỷ quyền như chính người đó làm.
Hai điểm thường bị hiểu sai. Thứ nhất, uỷ quyền không chuyển quyền sở hữu: tiền trong tài khoản vẫn là của ông bà, người được uỷ quyền chỉ được thao tác theo phạm vi. Thứ hai, uỷ quyền có thể chấm dứt theo nhiều cách: hết thời hạn, việc đã xong, một bên đơn phương chấm dứt theo quy định, hoặc người uỷ quyền qua đời. Khi người uỷ quyền suy giảm năng lực nhận thức, hiệu lực của uỷ quyền cũng có thể bị đặt câu hỏi; đây là điểm cần hỏi luật sư trước, không đợi đến lúc xảy ra.
Hệ quả thực tế cho gia đình: uỷ quyền không phải là công cụ thay cho thừa kế hay giám hộ. Nó phù hợp nhất cho giai đoạn ông bà còn minh mẫn nhưng ngại đi lại, ngại thao tác, hoặc muốn có người hỗ trợ việc cụ thể.
So sánh ba hình thức
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý; chi tiết thực tế phụ thuộc chính sách từng ngân hàng và quy định hiện hành:
| Tiêu chí | Uỷ quyền theo mẫu ngân hàng | Uỷ quyền công chứng, chứng thực | Tài khoản chung đồng sở hữu |
|---|---|---|---|
| Lập ở đâu | Tại quầy ngân hàng, thường cả hai bên có mặt | Tổ chức hành nghề công chứng hoặc cơ quan chứng thực | Mở tại ngân hàng có sản phẩm này |
| Phạm vi | Thường gắn với tài khoản, sổ cụ thể ở ngân hàng đó | Có thể rộng, nhiều việc, nhiều nơi | Các chủ cùng có quyền theo thoả thuận mở tài khoản |
| Được chấp nhận | Chỉ ở ngân hàng đã lập | Nhiều nơi, nhưng ngân hàng có thể vẫn yêu cầu theo mẫu riêng | Ở ngân hàng đó |
| Tiền thuộc về ai | Ông bà | Ông bà | Đồng sở hữu, phức tạp hơn khi tranh chấp, thừa kế |
| Rủi ro chính | Phạm vi mẫu có thể rộng hơn cần | Phạm vi rộng dễ bị lạm dụng | Khó tách phần ai, ảnh hưởng thừa kế |
Điểm đáng chú ý ở cột cuối: tài khoản chung nghe có vẻ đơn giản, nhưng làm thay đổi bản chất sở hữu. Tiền ông bà gửi vào tài khoản chung có thể bị coi là tài sản chung, ảnh hưởng tới phần của các con khác khi phân chia thừa kế. Đây là lý do nhiều chuyên gia khuyên thận trọng với lựa chọn này khi gia đình có nhiều người thừa kế.
Uỷ quyền tại quầy ngân hàng: điều cần biết
Thường đơn giản nhất. Nhiều ngân hàng có mẫu uỷ quyền cho phép người được uỷ quyền rút tiền, nhận sổ tiết kiệm, nhận thẻ thay chủ tài khoản. Hai bên mang giấy tờ tuỳ thân ra quầy ký trước mặt nhân viên.
Đọc kỹ phạm vi trên mẫu. Mẫu có thể có nhiều ô tuỳ chọn: chỉ rút tiền mặt, được chuyển khoản, được tất toán sổ, được đóng tài khoản. Chỉ đánh dấu những việc thật cần.
Ghi thời hạn. Nếu mẫu cho phép, ghi thời hạn cụ thể, ví dụ một năm, thay vì để trống. Hết hạn thì gia hạn nếu còn cần.
Không phải là giao mật khẩu. Uỷ quyền tại quầy thường áp dụng cho giao dịch tại quầy. Người được uỷ quyền vẫn không có quyền dùng ứng dụng ngân hàng của ông bà.
Thu hồi được. Ông bà có thể ra quầy huỷ uỷ quyền khi muốn. Nên hỏi rõ thủ tục huỷ ngay khi lập.
Giấy uỷ quyền công chứng: rộng hơn, cần thận trọng hơn
Hợp đồng hoặc giấy uỷ quyền có công chứng, chứng thực thường được dùng khi việc cần làm vượt ra ngoài một ngân hàng: nhận lương hưu, làm thủ tục với nhiều nơi, xử lý tài sản. Ưu điểm là có giá trị chứng cứ cao và được nhiều nơi chấp nhận. Tuy vậy, nhiều ngân hàng vẫn có quy định riêng về việc nhận giấy uỷ quyền từ bên ngoài, nên hỏi trước ngân hàng nơi ông bà có tài khoản.
Rủi ro nằm ở phạm vi. Một giấy uỷ quyền ghi "toàn quyền quản lý, sử dụng, định đoạt tài sản" trao cho người được uỷ quyền quyền rất lớn. Trong đa số gia đình, điều đó không thành vấn đề; nhưng khi có mâu thuẫn, khi người được uỷ quyền gặp khó khăn tài chính, hoặc khi có người ngoài tác động, uỷ quyền rộng trở thành điểm yếu.
Cách giảm rủi ro: ghi phạm vi cụ thể (nhận lương hưu hằng tháng, rút tiền tại một sổ tiết kiệm cụ thể), ghi thời hạn, ghi rõ những việc không được làm (thế chấp, bán tài sản). Công chứng viên có nghĩa vụ giải thích nội dung; ông bà nên hỏi lại đến khi hiểu rõ trước khi ký.
Lương hưu, trợ cấp: trường hợp uỷ quyền hay gặp nhất
Với nhiều gia đình, nhu cầu uỷ quyền đầu tiên không phải ở ngân hàng mà ở việc nhận lương hưu, trợ cấp hằng tháng khi ông bà ốm yếu không tự đi nhận được. Cơ quan chi trả có quy định riêng về giấy uỷ quyền nhận thay, thời hạn hiệu lực và việc định kỳ xác nhận người hưởng còn sống. Gia đình nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi ông bà hưởng để làm đúng mẫu.
Một hướng ngày càng phổ biến là chuyển sang nhận lương hưu qua tài khoản ngân hàng đứng tên ông bà. Khi đó tiền tự vào tài khoản, ông bà không phải đi nhận, và nhu cầu uỷ quyền giảm xuống chỉ còn việc rút tiền mặt khi cần. Kết hợp với uỷ quyền tại quầy cho một con cháu rút hộ, đây thường là cách gọn nhất.
Dù chọn cách nào, giữ nguyên tắc tiền của ông bà nằm trong tài khoản đứng tên ông bà. Chuyển lương hưu về tài khoản của con cháu cho tiện là trộn tiền của hai người, khó tách bạch khi có chuyện.
Quy trình gia đình nên đi qua trước khi uỷ quyền
Uỷ quyền là việc của cả gia đình chứ không chỉ của người uỷ quyền và người được uỷ quyền. Một quy trình gợi ý:
- Ông bà nói rõ việc cần giúp: rút tiền tiết kiệm định kỳ, nhận lương hưu, trả viện phí, hay chỉ là đi rút hộ khi ốm.
- Chọn hình thức nhỏ nhất đủ làm việc đó. Thường uỷ quyền tại quầy cho một tài khoản là đủ.
- Thông báo cho các con khác về việc uỷ quyền, phạm vi và người được chọn. Minh bạch từ đầu tránh nghi ngờ về sau.
- Thống nhất cách báo cáo: người được uỷ quyền giữ biên lai, sổ ghi chép các lần giao dịch, cho ông bà và anh chị em xem khi cần.
- Giữ thông báo biến động số dư về điện thoại của ông bà, để ông bà vẫn biết tiền đi đâu.
- Hẹn rà lại sau một thời gian, ví dụ mỗi năm, xem uỷ quyền còn cần, có cần điều chỉnh phạm vi không.
Bước ba và bốn thường bị bỏ qua vì "người nhà với nhau". Nhưng chính những gia đình thân thiết nhất cũng có thể rạn nứt khi xảy ra chuyện tiền mà không có ghi chép. Sổ ghi chép bảo vệ người được uỷ quyền nhiều không kém người uỷ quyền.
Dấu hiệu uỷ quyền đang bị lạm dụng
Lạm dụng tài chính người cao tuổi là vấn đề được nghiên cứu ở nhiều nước, và một phần đáng kể do người thân hoặc người chăm sóc thực hiện. Không cần nghi ngờ người nhà, nhưng nên biết dấu hiệu để phát hiện sớm: số dư giảm nhanh không rõ lý do, ông bà không còn nhận được thông báo giao dịch, sổ tiết kiệm bị tất toán mà ông bà không nhớ đã đồng ý, người được uỷ quyền né tránh khi được hỏi về chi tiêu.
Một dấu hiệu khác là uỷ quyền bị mở rộng dần: ban đầu chỉ rút tiền hộ, sau đó có thêm giấy uỷ quyền công chứng rộng hơn được lập vào lúc ông bà ốm. Các thành viên khác trong gia đình nên được biết mỗi lần uỷ quyền thay đổi.
Nếu nghi ngờ, bước đầu là nói chuyện trực tiếp, xem sổ ghi chép. Nếu không giải quyết được, ông bà có thể huỷ uỷ quyền tại ngân hàng hoặc theo thủ tục chấm dứt hợp đồng uỷ quyền, và gia đình nên tìm tư vấn pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nằm viện không ra quầy được thì làm uỷ quyền thế nào?
Một số tổ chức hành nghề công chứng có thể công chứng ngoài trụ sở trong trường hợp người yêu cầu không thể đến được, như đang điều trị. Ngân hàng cũng có thể có quy trình riêng. Nên liên hệ trước để hỏi thủ tục cụ thể, và bảo đảm ông bà còn đủ minh mẫn để hiểu việc mình ký.
Uỷ quyền có còn hiệu lực khi người uỷ quyền mất không?
Theo nguyên tắc chung, uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền qua đời. Từ thời điểm đó, tiền trong tài khoản được xử lý theo thủ tục thừa kế, người được uỷ quyền không còn quyền rút. Rút tiền sau khi người uỷ quyền mất có thể dẫn tới tranh chấp với những người thừa kế khác.
Có thể uỷ quyền cho hai người cùng lúc không?
Có thể uỷ quyền cho nhiều người, với phạm vi riêng hoặc yêu cầu cùng thực hiện tuỳ cách lập. Ví dụ một người được rút tiền, người kia được nhận thông báo. Cách sắp xếp này tăng kiểm soát lẫn nhau nhưng cũng phức tạp hơn; hỏi ngân hàng xem họ chấp nhận hình thức nào.
Uỷ quyền có thay được việc làm di chúc không?
Không. Uỷ quyền chỉ có hiệu lực khi người uỷ quyền còn sống, còn di chúc chỉ có hiệu lực sau khi người lập qua đời. Hai việc phục vụ hai giai đoạn khác nhau. Gia đình muốn chuẩn bị chu đáo thường cần cả hai, cùng với danh sách tài khoản, tài sản cho người thân biết.
Người được uỷ quyền có phải chịu trách nhiệm nếu làm sai không?
Người được uỷ quyền phải thực hiện đúng phạm vi và vì lợi ích của người uỷ quyền. Làm vượt phạm vi hoặc gây thiệt hại có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật dân sự. Vì vậy giữ sổ ghi chép và biên lai là cách tự bảo vệ cho chính người được uỷ quyền.
