Để nhận biết tiền polymer thật giả bằng mắt và tay, hãy làm theo năm động tác: soi tờ tiền trước nguồn sáng để xem hình bóng chìm và hình định vị, nhìn qua cửa sổ nhỏ để thấy hình ẩn, nghiêng tờ tiền để thấy mực đổi màu (ở mệnh giá lớn), vuốt các nét in nổi, và vò nhẹ để cảm nhận độ đàn hồi của chất liệu. Tiền giả thường lộ ở ít nhất một trong các bước đó.
Các đặc điểm dưới đây dựa trên hướng dẫn mà Ngân hàng Nhà nước đã nhiều lần phổ biến cho công chúng. Mỗi mệnh giá có cách bố trí hơi khác nhau, và không phải mệnh giá nào cũng có đủ mọi yếu tố; khi cần đối chiếu chính xác, hãy xem tài liệu mô tả mẫu tiền trên cổng thông tin của Ngân hàng Nhà nước hoặc hỏi nhân viên ngân hàng.
Vì sao tiền polymer vẫn bị làm giả
Tiền polymer được đưa vào lưu thông từ năm 2003 (hai tờ 50.000 và 500.000 đồng) và hoàn tất bộ sáu mệnh giá từ 10.000 đến 500.000 đồng năm 2006. Chất liệu nhựa cho phép tạo cửa sổ trong suốt và các yếu tố quang học mà máy in văn phòng không làm được, nên tiền polymer khó giả hơn tiền giấy cotton rất nhiều.
Khó giả không có nghĩa là không thể giả. Các nhóm làm tiền giả thường dùng màng nhựa mỏng, in bằng máy in màu, rồi khoét chỗ cửa sổ và dán miếng nhựa trong vào. Ở cự ly giao dịch nhanh, nhất là ban đêm, chợ đông người, hay khi người nhận lớn tuổi mắt kém, những tờ giả này vẫn có thể lọt qua. Các đợt cảnh báo của cơ quan chức năng cho thấy tiền giả thường xuất hiện nhiều hơn vào dịp cuối năm và Tết, khi lượng tiền mặt lưu thông tăng.
Tiền giả còn được rao bán công khai trên mạng xã hội với lời mời "tiền giả giống thật, tỷ lệ một đổi mấy". Phần lớn các lời rao này là lừa đảo lấy tiền đặt cọc; số còn lại là hành vi phạm tội nghiêm trọng. Mua, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả đều bị xử lý hình sự, bất kể số lượng ít hay nhiều.
Các yếu tố bảo an kiểm được bằng mắt và tay
Bảng tóm tắt những yếu tố dành cho công chúng, cách kiểm và dấu hiệu thường gặp ở tiền giả. "Mệnh giá áp dụng" theo các hướng dẫn đã được phổ biến; nên đối chiếu khi gặp tờ tiền cụ thể.
| Yếu tố | Cách kiểm | Tiền thật | Dấu hiệu tiền giả thường gặp | Mệnh giá áp dụng |
|---|---|---|---|---|
| Hình bóng chìm | Soi trước nguồn sáng | Chân dung rõ nét, chuyển tông mềm, sáng tối tinh xảo | Hình mờ nhạt, bết, như in thêm lên bề mặt | Tất cả mệnh giá polymer |
| Cửa sổ nhỏ có hình ẩn | Nhìn qua cửa sổ nhỏ vào nguồn sáng điểm | Thấy hình ẩn hiện ra | Chỉ là miếng nhựa trong, không có hình ẩn | 50.000, 100.000, 200.000, 500.000 |
| Cửa sổ lớn trong suốt | Nhìn và sờ quanh mép | Liền với tờ tiền, mép phẳng, có hình in bên trong | Có gờ, mép dán, dễ bong khi cạy | Tất cả mệnh giá polymer |
| Hình định vị | Soi trước nguồn sáng | Hình hai mặt khớp khít, tạo khe sáng đều | Lệch, hở hoặc chồng lên nhau | Tất cả mệnh giá polymer |
| Mực đổi màu | Nghiêng tờ tiền | Đổi từ vàng sang xanh lá | In nhũ vàng, không đổi màu | 100.000, 200.000, 500.000 |
| Nét in nổi | Vuốt nhẹ đầu ngón tay | Cảm giác ráp, gồ ở chân dung, chữ, quốc huy | Trơn, hoặc in mực trong giả độ nổi nhưng không ráp | Tất cả mệnh giá polymer |
Không cần nhớ tất cả. Với giao dịch thường ngày, chỉ cần thành thạo ba bước nhanh: soi bóng chìm, nhìn cửa sổ nhỏ, vuốt nét in nổi. Ba bước này loại được phần lớn tiền giả trong vài giây.
Quy trình kiểm nhanh trong 10 giây khi nhận tiền
Quy trình dưới phù hợp với người bán hàng, tài xế, người nhận tiền mặt thường xuyên. Làm thành thói quen thì gần như không mất thời gian:
- Sờ: cầm tờ tiền, cảm nhận độ dẻo và đàn hồi. Tiền polymer thật vò nhẹ rồi thả ra sẽ trở lại gần phẳng, không giữ nếp gấp lâu; tiền giả bằng màng nhựa mỏng hoặc giấy thường giòn, dễ rách ở mép, giữ nếp gấp.
- Vuốt: vuốt đầu ngón tay qua chân dung và dòng chữ lớn ở mặt trước. Tiền thật có cảm giác ráp do kỹ thuật in lõm; tiền giả thường trơn.
- Soi: đưa tờ tiền lên trước đèn, cửa sổ hoặc bầu trời. Kiểm hình bóng chìm và hình định vị.
- Nhìn qua cửa sổ nhỏ: với các mệnh giá có cửa sổ nhỏ, nhìn qua nó vào một nguồn sáng điểm như bóng đèn để thấy hình ẩn.
- Nghiêng: với tờ 100.000, 200.000, 500.000 đồng, nghiêng để thấy mực đổi màu.
- So sánh: khi nghi ngờ, đặt cạnh một tờ cùng mệnh giá bạn chắc là thật và so từng chi tiết.
Ánh sáng yếu là kẻ thù của việc kiểm tiền. Người bán hàng buổi tối nên có một nguồn sáng gần quầy để soi, và không ngại kiểm kỹ tờ tiền mệnh giá lớn trước mặt khách; đó là việc bình thường, không phải thiếu lịch sự.
Máy kiểm tiền, đèn UV và giới hạn của chúng
Cửa hàng, quầy thu ngân thường dùng máy đếm có chức năng phát hiện tiền giả hoặc đèn tia cực tím (UV). Dưới đèn UV, tiền thật có một số chi tiết phát quang theo thiết kế, trong khi chất liệu nền không phát sáng bất thường. Một số tờ giả in trên vật liệu có chất làm trắng quang học nên phát sáng loang lổ dưới UV, giúp phát hiện nhanh.
Tuy nhiên, máy móc không thay được kiểm tra bằng mắt và tay. Máy rẻ tiền chỉ kiểm một hai đặc tính nên có thể bỏ sót tờ giả tinh vi, hoặc ngược lại báo nhầm tờ thật cũ, bẩn. Máy cũng cần được cập nhật khi có loại tiền giả mới. Ngân hàng dùng máy chuyên dụng kiểm nhiều đặc tính cùng lúc, nên khi nghi ngờ, mang tờ tiền tới ngân hàng là cách chắc chắn nhất.
Một lưu ý thực tế: đừng chỉ dựa vào ứng dụng điện thoại tự xưng "quét tiền giả". Camera điện thoại không đọc được các yếu tố bảo an cảm nhận bằng tay và không có nguồn sáng UV đúng bước sóng; kết quả của các ứng dụng loại này không đáng tin cho quyết định thật.
Còn tiền giấy cotton mệnh giá nhỏ thì kiểm thế nào
Các mệnh giá nhỏ dưới 10.000 đồng vẫn in trên giấy cotton, nên cách kiểm khác polymer. Giấy cotton thật có độ dai, sờ hơi ráp và không bóng như giấy in thông thường; khi vò nhẹ phát ra tiếng sột soạt đặc trưng. Tiền giả in trên giấy thường thì mềm oặt, dễ bị nhoè màu khi gặp nước, hoặc ngược lại bóng loáng như giấy ảnh.
Khi soi lên nguồn sáng, tiền cotton thật có hình bóng chìm nằm trong thớ giấy, chuyển tông mềm mại, và có dây bảo hiểm chạy dọc tờ tiền, nhìn thấy rõ khi soi. Tiền giả thường vẽ mô phỏng các chi tiết này lên bề mặt, nên khi soi chỉ thấy hình mờ, đục, thiếu chiều sâu. Các nét in nổi ở chân dung và chữ lớn cũng là điểm kiểm tra nhanh bằng đầu ngón tay.
Trên thực tế, tiền giả mệnh giá nhỏ ít gặp hơn vì lợi nhuận của kẻ làm giả thấp. Tiền giả tập trung vào mệnh giá lớn, nơi một tờ lọt lưới mang lại nhiều tiền. Vì vậy, nếu thời gian có hạn, hãy dành sự chú ý cho tờ 200.000 và 500.000 đồng, đặc biệt khi nhận từ người lạ, vào buổi tối hoặc trong dịp cao điểm mua sắm cuối năm.
Nhận phải tiền giả thì làm gì
Không tiêu tiếp. Đem tờ tiền giả đi trả cho người khác, dù vô tình nhận được, là hành vi lưu hành tiền giả và có thể bị xử lý. Thiệt hại của bạn không được chuyển sang người khác một cách hợp pháp.
Giữ nguyên tờ tiền, ghi lại hoàn cảnh. Ghi thời gian, địa điểm, người đưa nếu nhớ được. Không cắt, xé, viết lên tờ tiền, vì đó có thể là vật chứng.
Báo ngân hàng hoặc công an. Mang tờ tiền tới chi nhánh ngân hàng hoặc báo cơ quan công an nơi gần nhất. Ngân hàng có quy trình thu giữ tiền giả và lập biên bản; tiền giả bị thu giữ không được đổi lại thành tiền thật.
Nếu phát hiện ngay khi nhận. Lịch sự từ chối nhận và yêu cầu tờ khác. Nếu nghi có người cố tình đưa tiền giả nhiều lần, hãy báo công an thay vì tự xử lý.
Rút kinh nghiệm cho lần sau. Phần lớn tiền giả lọt vào lúc vội và thiếu sáng. Thói quen kiểm 10 giây và nhận chuyển khoản cho khoản lớn giảm rủi ro đáng kể.
Những hiểu lầm hay gặp khi kiểm tiền polymer
"Tiền polymer thật thì không rách được." Không đúng. Polymer rất bền nhưng vẫn có thể rách, nhất là khi có vết cắt nhỏ ở mép. Tờ thật bị rách vẫn là tiền thật, và có thể được đổi theo quy định về tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông.
"Cứ có cửa sổ trong suốt là tiền thật." Không đúng. Đây là yếu tố bị bắt chước nhiều nhất, bằng cách khoét và dán miếng nhựa. Phải kiểm thêm mép cửa sổ và hình ẩn trong cửa sổ nhỏ.
"Tiền thật thì không bị co khi gặp nóng." Không đúng. Polymer thật co lại khi gặp nhiệt độ cao như bàn là, lửa, bề mặt rất nóng. Tờ tiền co vì nhiệt vẫn là tiền thật bị hỏng, không phải dấu hiệu tiền giả.
"Số sê-ri giống nhau chắc chắn là tiền giả." Hai tờ trùng sê-ri là dấu hiệu rất đáng ngờ và nên mang tới ngân hàng kiểm tra. Ngược lại, sê-ri khác nhau không chứng minh tiền thật, vì kẻ làm giả có thể in sê-ri ngẫu nhiên.
Các hiểu lầm này cho thấy một nguyên tắc chung: không dựa vào một yếu tố duy nhất. Tiền thật được thiết kế với nhiều lớp bảo an chính là để người dùng có thể đối chiếu chéo.
Câu hỏi thường gặp
Tiền polymer mệnh giá 10.000 và 20.000 đồng có cửa sổ nhỏ không?
Theo các hướng dẫn đã được phổ biến, cửa sổ nhỏ có hình ẩn chỉ có ở các mệnh giá 50.000, 100.000, 200.000 và 500.000 đồng. Với 10.000 và 20.000 đồng, hãy kiểm hình bóng chìm, hình định vị, cửa sổ lớn và nét in nổi.
Mang tiền nghi giả tới ngân hàng có bị phiền phức không?
Không. Ngân hàng có quy trình tiếp nhận và giám định tiền nghi giả. Nếu là tiền thật, bạn được trả lại hoặc đổi; nếu là tiền giả, ngân hàng lập biên bản thu giữ. Việc chủ động mang tới ngân hàng thể hiện thiện chí, khác với cố tình lưu hành.
Tiền polymer bị nhăn, co vì giặt hoặc là thì có bị coi là tiền giả không?
Không. Đó là tiền thật bị hư hỏng do nhiệt. Bạn có thể mang tới ngân hàng để được xem xét đổi theo quy định về tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông; khả năng được đổi phụ thuộc mức độ hư hỏng.
Có nên mua máy soi tiền cho cửa hàng nhỏ không?
Với cửa hàng nhận nhiều tiền mặt mệnh giá lớn, một đèn UV hoặc máy kiểm cơ bản có ích như lớp bảo vệ thứ hai. Nhưng nhân viên vẫn cần biết kiểm bằng mắt và tay; máy chỉ hỗ trợ, không thay được thói quen.
Thấy người rao bán tiền giả trên mạng thì nên làm gì?
Không liên hệ, không đặt cọc. Đây thường là lừa đảo, và nếu thật thì là tội phạm. Bạn có thể dùng chức năng báo cáo của nền tảng và cung cấp thông tin cho cơ quan công an.
