Thuỵ Điển là một trong những nước dùng tiền mặt ít nhất thế giới: phần lớn người dân trả tiền bằng thẻ và ứng dụng chuyển tiền tức thời, nhiều cửa hàng, quán cà phê treo biển chỉ nhận thanh toán điện tử, và không ít chi nhánh ngân hàng đã ngừng giao dịch tiền mặt. Nhưng Thuỵ Điển chưa bỏ tiền mặt; tiền giấy vẫn là phương tiện thanh toán hợp pháp.
Bài học đáng chú ý nhất lại đến từ chiều ngược lại: sau nhiều năm tiền mặt giảm nhanh, chính ngân hàng trung ương Riksbank và chính phủ Thuỵ Điển bắt đầu tìm cách bảo vệ tiền mặt, vì lo cho người cao tuổi, người yếu thế và khả năng chống chịu của xã hội khi có khủng hoảng. Câu chuyện này có giá trị với mọi nước đang chuyển nhanh sang thanh toán số, trong đó có Việt Nam.
Vì sao tiền mặt ở Thuỵ Điển giảm nhanh như vậy
Có nhiều yếu tố cộng hưởng. Thứ nhất, niềm tin cao vào ngân hàng và cơ quan nhà nước khiến người dân thoải mái để dữ liệu thanh toán ở hệ thống số. Thứ hai, hạ tầng số được xây dựng sớm: thẻ ngân hàng phổ biến từ nhiều thập niên, danh tính điện tử dùng chung cho nhiều dịch vụ, và năm 2012 các ngân hàng lớn cùng ra mắt ứng dụng chuyển tiền tức thời Swish, cho phép chuyển tiền giữa cá nhân chỉ bằng số điện thoại.
Thứ ba, chi phí xử lý tiền mặt được đẩy dần sang người dùng: ngân hàng đóng quầy giao dịch tiền mặt, số máy ATM giảm, cửa hàng thấy nhận tiền mặt tốn công kiểm đếm, bảo vệ, chở tiền. Khi việc dùng tiền mặt trở nên bất tiện, người ta càng ít dùng, và vòng xoáy tự củng cố.
Thứ tư, có những lý do an ninh: các cửa hàng, ngân hàng không giữ tiền mặt ít bị cướp hơn. Truyền thông Thuỵ Điển nhiều năm đưa tin về sự giảm mạnh của các vụ cướp ngân hàng khi chi nhánh không còn giữ tiền. Tuy vậy, tội phạm không biến mất mà dịch chuyển sang lừa đảo qua điện thoại và mạng, một mặt trái sẽ bàn ở phần sau.
Ai bị bỏ lại phía sau
Báo cáo thanh toán hằng năm của Riksbank nhiều lần chỉ ra những nhóm gặp khó khăn khi tiền mặt biến mất: người cao tuổi không quen dùng điện thoại thông minh hoặc danh tính điện tử; người khuyết tật khó thao tác thiết bị; người mới nhập cư chưa có tài khoản ngân hàng hay số định danh; người sống ở vùng nông thôn nơi chi nhánh, ATM thưa thớt; và những người vì lý do khác không muốn hoặc không thể dùng dịch vụ số.
Với những người này, tình huống hằng ngày trở nên khó: không trả được tiền đỗ xe vì máy chỉ nhận ứng dụng, không gửi được tiền mặt của cửa hàng nhỏ vì chi nhánh không nhận, phải nhờ người khác thanh toán hộ và từ đó mất quyền tự chủ tài chính. Một phong trào dân sự tên Kontantupproret ("lời kêu gọi vì tiền mặt") hình thành để vận động giữ quyền dùng tiền mặt.
Bài học ở đây không phải "thanh toán số là xấu", mà là tốc độ chuyển đổi của số đông có thể bỏ lại một thiểu số đáng kể. Thiểu số này thường là những người ít tiếng nói nhất trong xã hội.
Thuỵ Điển phản ứng thế nào: các bước bảo vệ tiền mặt
Theo các thông tin Riksbank công bố, các bước đi chính gồm:
- Từ tháng 1 năm 2021: các ngân hàng lớn có nghĩa vụ theo luật phải bảo đảm dịch vụ rút tiền mặt cho cá nhân và nhận tiền doanh thu hằng ngày của doanh nghiệp ở mức chấp nhận được trên cả nước. Riksbank liệt kê sáu ngân hàng thuộc diện này.
- Báo cáo thanh toán 2024: Riksbank nêu rõ tiền mặt là phương tiện thanh toán hợp pháp nhưng người tiêu dùng không có quyền chung được trả bằng tiền mặt, và doanh nghiệp không có nghĩa vụ pháp lý phải nhận. Ngân hàng trung ương đề nghị mở rộng nghĩa vụ của ngân hàng, gồm cả nhận tiền gửi tiền mặt của cá nhân.
- Tháng 12 năm 2025: theo Riksbank, chính phủ đưa ra đề xuất lập pháp mở rộng các dịch vụ tiền mặt và đặt nghĩa vụ liên quan tới tiền mặt cho cửa hàng tạp hoá và nhà thuốc. Riksbank đánh giá đây là bước quan trọng nhưng vẫn cần thêm biện pháp.
- Khuyến nghị dự phòng cho người dân: cơ quan phụ trách ứng phó khẩn cấp của Thuỵ Điển, trong cuốn hướng dẫn phát tới các hộ gia đình về chuẩn bị cho khủng hoảng, khuyên người dân giữ một ít tiền mặt cùng các phương tiện thanh toán khác.
Chi tiết luật và đề xuất có thể thay đổi; khi cần trích dẫn chính xác, hãy đọc báo cáo thanh toán mới nhất của Riksbank. Điểm đáng ghi nhận là hướng đi đã đổi chiều: từ để thị trường tự quyết sang chủ động giữ một mức tiền mặt tối thiểu.
Mặt trái ít được nói: lừa đảo số và rủi ro hệ thống
Khi tiền mặt giảm, các vụ cướp tiền mặt giảm, nhưng lừa đảo qua điện thoại và mạng tăng. Kẻ gian giả danh ngân hàng, cảnh sát, người thân để dụ nạn nhân xác nhận giao dịch bằng danh tính điện tử. Người cao tuổi là nhóm bị nhắm nhiều. Đây là mô thức quen thuộc với người dùng Việt Nam: kênh thanh toán càng nhanh, tiền bị lừa càng khó lấy lại.
Rủi ro thứ hai là phụ thuộc hạ tầng. Một xã hội gần như không dùng tiền mặt phụ thuộc vào điện, mạng viễn thông, máy chủ của vài ngân hàng và vài nhà cung cấp dịch vụ. Một sự cố kỹ thuật lớn, tấn công mạng hay thiên tai có thể làm tê liệt thanh toán trên diện rộng. Bối cảnh an ninh châu Âu thay đổi từ năm 2022 khiến các nước Bắc Âu đặt câu hỏi này nghiêm túc hơn.
Rủi ro thứ ba là tập trung quyền lực thị trường. Khi mọi khoản thanh toán đi qua vài công ty, các công ty này có sức mạnh lớn về phí và dữ liệu. Riksbank nhiều lần nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc giữ hệ thống thanh toán cạnh tranh, an toàn và tiếp cận được cho mọi người.
Riksbank, e-krona và câu hỏi ai cung cấp tiền công
Khi tiền mặt giảm, công chúng mất dần cách tiếp cận trực tiếp tiền của ngân hàng trung ương. Riksbank vì vậy là một trong những ngân hàng trung ương đầu tiên nghiên cứu nghiêm túc tiền số ngân hàng trung ương, với dự án e-krona khởi động từ năm 2017. Mục tiêu là tìm hiểu xem một dạng tiền công điện tử có cần thiết để thay vai trò mà tiền mặt đang dần mất đi hay không.
Sau nhiều năm thử nghiệm kỹ thuật, Riksbank chưa quyết định phát hành, và nhấn mạnh rằng đây là quyết định cần cơ sở chính trị, pháp lý rộng. Song song, cách tiếp cận được ưu tiên là giữ tiền mặt sống được, tức đảm bảo người dân vẫn rút, gửi, tiêu tiền mặt ở mức tối thiểu.
Câu chuyện cho thấy tiền mặt không chỉ là phương tiện thanh toán mà là một dịch vụ công. Khi thị trường không còn lý do thương mại để cung cấp dịch vụ này, nhà nước phải quyết định có duy trì nó hay không, bằng chi phí của ai.
Đọc tin về "xã hội không tiền mặt" cho đúng
Truyền thông hay gọi Thuỵ Điển là "xã hội không tiền mặt đầu tiên". Cách nói này dễ gây hiểu lầm. Tiền mặt vẫn được phát hành, vẫn là phương tiện thanh toán hợp pháp, vẫn được một bộ phận dân số dùng; điều đã thay đổi là tỷ trọng dùng tiền mặt trong thanh toán hằng ngày rất thấp so với hầu hết các nước khác. "Gần như không tiền mặt" mới là mô tả chính xác.
Cũng cần thận trọng với những con số được trích dẫn lại nhiều lần mà không ghi nguồn, năm khảo sát, hay cách đo. Tỷ lệ giao dịch bằng tiền mặt có thể đo theo số lượt hoặc theo giá trị, theo khảo sát người tiêu dùng hoặc theo dữ liệu cửa hàng, và mỗi cách cho ra kết quả khác nhau. Nguồn đáng tin nhất là báo cáo thanh toán hằng năm của Riksbank.
Ngoài Thuỵ Điển, các nước Bắc Âu khác như Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan cũng dùng tiền mặt rất ít, và cũng đang thảo luận cách giữ vai trò dự phòng của tiền mặt. Điều này cho thấy câu chuyện không phải đặc thù văn hoá của một nước, mà là vấn đề chung của mọi nền kinh tế đã số hoá thanh toán ở mức cao.
Bài học cho Việt Nam
Chuyển đổi nhanh cần lưới an toàn. Thanh toán số ở Việt Nam đã phổ biến rất nhanh. Song song với khuyến khích, cần bảo đảm người lớn tuổi, người ở vùng sâu, người khuyết tật vẫn được phục vụ, nhất là với dịch vụ thiết yếu như y tế, điện, nước.
Đừng để chi phí tiền mặt dồn hết lên người yếu thế. Khi rút, gửi tiền mặt trở nên khó và đắt, người chịu thiệt nhất là người ít lựa chọn nhất.
Giữ năng lực chống chịu. Một lượng tiền mặt trong lưu thông và trong mỗi gia đình là lớp dự phòng rẻ cho thiên tai, sự cố. Bão lũ miền Trung hằng năm là lời nhắc thực tế.
Đầu tư phòng chống lừa đảo song song. Kinh nghiệm Thuỵ Điển cho thấy tội phạm dịch chuyển theo tiền. Thanh toán số càng phổ biến, giáo dục cảnh giác và cơ chế ngăn chặn giao dịch đáng ngờ càng quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Thuỵ Điển có cấm tiền mặt không?
Không. Tiền mặt vẫn là phương tiện thanh toán hợp pháp ở Thuỵ Điển. Điều đặc biệt là pháp luật không bắt buộc doanh nghiệp phải nhận tiền mặt, nên nhiều nơi chọn chỉ nhận thanh toán điện tử. Hiện chính phủ đang cân nhắc mở rộng nghĩa vụ liên quan tới tiền mặt.
Swish là gì?
Swish là ứng dụng chuyển tiền tức thời do các ngân hàng lớn của Thuỵ Điển cùng ra mắt năm 2012, cho phép chuyển tiền giữa cá nhân và trả tiền cho doanh nghiệp bằng số điện thoại. Nó tương tự cách người Việt chuyển khoản nhanh qua ứng dụng ngân hàng hay mã QR.
Vì sao ngân hàng trung ương lại muốn giữ tiền mặt?
Vì tiền mặt là cách duy nhất người dân nắm trực tiếp tiền của ngân hàng trung ương, là phương án dự phòng khi hệ thống số gặp sự cố, và giúp những nhóm yếu thế tiếp cận thanh toán. Đây là lý do Riksbank vận động bảo vệ tiền mặt.
Người cao tuổi ở Thuỵ Điển thanh toán thế nào?
Nhiều người đã quen dùng thẻ và ứng dụng, nhưng một bộ phận gặp khó khăn và phụ thuộc vào người thân hoặc dịch vụ hỗ trợ. Các báo cáo của Riksbank coi đây là vấn đề cần giải quyết, không phải chuyện cá nhân.
Việt Nam có nguy cơ giống Thuỵ Điển không?
Việt Nam còn dùng tiền mặt nhiều hơn hẳn, nhưng tốc độ chuyển sang thanh toán số nhanh. Bài học hữu ích là chủ động giữ dịch vụ tiền mặt tối thiểu và bảo vệ nhóm yếu thế ngay từ bây giờ, thay vì đợi tới khi vấn đề lộ rõ.
