Tiết kiệm tự động bằng lệnh định kỳ nghĩa là cài sẵn để một phần thu nhập tự chuyển sang tài khoản tiết kiệm ngay sau ngày nhận tiền, trước khi bạn kịp tiêu. Nguyên tắc "trả cho mình trước" đã có từ lâu, nhưng thời tiền số làm nó dễ thực hiện hơn bao giờ hết: chỉ cần cài một lần trong ứng dụng ngân hàng.
Sức mạnh của cách này không nằm ở công nghệ mà ở tâm lý: nó biến tiết kiệm thành mặc định, và con người có xu hướng giữ mặc định. Bằng chứng mạnh nhất đến từ các nghiên cứu về tự động tham gia quỹ hưu trí ở Mỹ. Bài này giải thích cơ chế, bằng chứng, cách đặt ngày và mức hợp lý, cùng những bẫy khiến lệnh định kỳ phản tác dụng. Bài không giới thiệu sản phẩm tiết kiệm hay đầu tư cụ thể nào.
"Trả cho mình trước" là gì và vì sao thứ tự quan trọng
Cách tiết kiệm phổ biến là tiêu trước, cuối tháng còn bao nhiêu thì để dành. Vấn đề là chi tiêu có xu hướng nở ra lấp đầy chỗ trống: cuối tháng thường không còn gì. "Trả cho mình trước" đảo thứ tự: ngay khi thu nhập về, phần để dành được tách ra như một hoá đơn phải trả, phần còn lại mới dành cho chi tiêu. Ý tưởng được phổ biến rộng qua cuốn "The Richest Man in Babylon" của George S. Clason (1926) với lời khuyên giữ lại một phần mười thu nhập, và từ đó trở thành nguyên tắc nền trong nhiều sách tài chính cá nhân.
Thứ tự quan trọng vì nó dời quyết định tiết kiệm từ lúc khó nhất sang lúc dễ nhất. Cuối tháng, khi tài khoản đã vơi và có nhiều cám dỗ, quyết định để dành phải cạnh tranh với mọi nhu cầu khác. Đầu tháng, khi tiền vừa về, việc tách một phần ra ít gây đau hơn, và khi được tự động hoá, nó không cần quyết định nào nữa.
Trong thời tiền mặt, trả cho mình trước nghĩa là rút tiền lương, cất một phong bì riêng. Ngày nay, nó là một lệnh chuyển định kỳ. Tiền chỉ là con số đi từ tài khoản này sang tài khoản khác, và chính vì thế, bạn hầu như không "cảm thấy" mất nó, điều có lợi ở đây chứ không có hại.
Bằng chứng: sức mạnh của mặc định
Những nghiên cứu sau thường được trích dẫn khi bàn về tiết kiệm tự động. Chúng chủ yếu đến từ bối cảnh quỹ hưu trí do chủ lao động tổ chức ở Mỹ, nên khi áp vào hoàn cảnh khác cần thận trọng:
- Brigitte Madrian và Dennis Shea (2001), Quarterly Journal of Economics: một công ty Mỹ chuyển từ "phải tự đăng ký" sang "tự động tham gia, muốn thì rút ra" cho quỹ hưu trí. Tỷ lệ tham gia của nhân viên mới tăng vọt, từ khoảng một phần ba lên phần lớn nhân viên. Đồng thời, nhiều người giữ nguyên mức đóng mặc định thấp, cho thấy mặc định ảnh hưởng cả mức tiết kiệm, theo cả hai chiều.
- Eric Johnson và Daniel Goldstein (2003), Science: dù về hiến tạng chứ không phải tiền, nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đồng ý khác biệt rất lớn giữa các nước chọn "mặc định đồng ý" và "mặc định không đồng ý", củng cố quan điểm mặc định là đòn bẩy hành vi mạnh.
- Richard Thaler và Shlomo Benartzi (2004), Journal of Political Economy: chương trình "Save More Tomorrow" mời nhân viên cam kết trước rằng mức tiết kiệm sẽ tự tăng mỗi khi được tăng lương. Ở lần triển khai đầu tiên được báo cáo, mức tiết kiệm trung bình của những người tham gia tăng từ khoảng 3,5% lên khoảng 13,6% thu nhập sau bốn lần tăng lương.
- Thaler và Cass Sunstein (2008) tổng hợp các nghiên cứu này trong cuốn "Nudge", phổ biến khái niệm kiến trúc lựa chọn.
Hàm ý cho cá nhân: bạn có thể tự làm "kiến trúc sư lựa chọn" cho chính mình. Một lệnh định kỳ là mặc định bạn tự đặt, và cũng như ở các nghiên cứu, mặc định đó có xu hướng được giữ.
Save More Tomorrow: vì sao tăng dần hiệu quả hơn bắt đầu cao
Thaler và Benartzi thiết kế Save More Tomorrow dựa trên ba quan sát hành vi. Thứ nhất, con người thiên về hiện tại: tiết kiệm từ hôm nay đau hơn cam kết tiết kiệm trong tương lai. Thứ hai, con người ghét mất mát: thấy thu nhập mang về giảm đi là khó chịu. Thứ ba, quán tính: một khi đã tham gia, ít ai chủ động rút ra.
Chương trình tận dụng cả ba: cam kết bây giờ, nhưng chỉ bắt đầu tăng mức tiết kiệm khi được tăng lương, nên thu nhập mang về không bao giờ giảm. Mỗi lần tăng lương, một phần phần tăng thêm tự chuyển vào tiết kiệm. Quán tính giữ người tham gia ở lại.
Áp dụng cho chính mình: thay vì đặt ngay một mức cao khiến tháng đầu đã thiếu và phải huỷ lệnh, bắt đầu với mức nhỏ bạn chắc chắn duy trì được, rồi tự hứa với mình một quy tắc: mỗi lần thu nhập tăng, nâng lệnh định kỳ lên một phần của khoản tăng. Ví dụ giả định: lệnh bắt đầu ở 5% thu nhập; mỗi lần thu nhập tăng 10%, nâng lệnh thêm 3 điểm phần trăm. Sau vài năm, tỷ lệ tiết kiệm có thể đã gấp nhiều lần mà bạn chưa lần nào thấy thu nhập dùng được bị giảm.
Cài lệnh định kỳ từng bước
Tên chức năng khác nhau giữa các ngân hàng, nhưng phần lớn ứng dụng có chuyển khoản định kỳ hoặc tiết kiệm tự động. Các bước chung:
- Chọn đích đến: một tài khoản tiết kiệm hoặc tài khoản thanh toán riêng, không liên kết ví, không thẻ trong túi. Nếu ngân hàng có sản phẩm tiết kiệm tự trích theo định kỳ, đọc kỹ lãi suất áp dụng, điều kiện rút trước hạn.
- Chọn ngày: một đến hai ngày sau ngày thu nhập thường về, để tránh trường hợp lương về muộn khiến lệnh chạy khi tài khoản chưa đủ tiền.
- Chọn mức: mức bạn chắc chắn duy trì được trong sáu tháng, kể cả tháng có khoản chi bất thường. Tốt hơn là thấp mà bền, hơn cao mà huỷ.
- Đặt tên lệnh có ý nghĩa: "quy du phong 6 thang", "hoc phi nam sau". Mục tiêu có tên cụ thể làm việc rút ra giữa chừng khó hơn.
- Kiểm tra lần chạy đầu: xem lệnh có chạy đúng ngày, đúng số tiền, có phát sinh phí không.
- Đặt lịch xem lại: mỗi sáu tháng hoặc mỗi lần thu nhập thay đổi, nâng mức theo quy tắc đã tự hứa.
Người có thu nhập không đều, như làm tự do hay buôn bán, có thể dùng biến thể: mỗi khoản thu về, chuyển ngay một tỷ lệ cố định sang tài khoản tiết kiệm, thay vì một số tiền cố định theo ngày.
Tiền vô hình: điểm yếu khi tiêu, điểm mạnh khi để dành
Các bài khác trên chuyên mục này nói nhiều về mặt trái của tiền vô hình: trả bằng điện thoại làm mờ cảm giác mất tiền, khoản nhỏ lặp lại trở nên khó thấy. Tiết kiệm tự động dùng chính đặc điểm đó theo chiều ngược lại. Khi một khoản được chuyển đi lặng lẽ mỗi tháng, bạn cũng ít cảm thấy "mất" nó, và vì thế ít bị cám dỗ hoãn lại hay huỷ bỏ.
Cách nghĩ này giúp đặt lại vai trò của công nghệ: nó không tự tốt hay xấu cho túi tiền, mà khuếch đại hành vi theo hướng mặc định được thiết lập. Ứng dụng mua sắm đặt mặc định là mua dễ; bạn có thể đặt mặc định ngược lại cho tiền của mình là để dành dễ. Cùng một sự thuận tiện, khác nhau ở chỗ ai đặt mặc định và vì lợi ích của ai.
Một gợi ý thực tế: ẩn số dư tài khoản tiết kiệm khỏi màn hình chính của ứng dụng ngân hàng nếu ứng dụng cho phép, hoặc đặt nó ở ngân hàng khác. Ít nhìn thấy số dư tiết kiệm, ít nghĩ tới chuyện tiêu nó. Đồng thời, mỗi quý một lần mở ra xem tổng tích luỹ, để có cảm giác tiến bộ, thứ giữ động lực tiếp tục.
Thứ tự ưu tiên: tiết kiệm cho gì trước
Lệnh định kỳ chỉ là công cụ. Câu hỏi quan trọng hơn là tiền tiết kiệm phục vụ mục tiêu nào trước. Thứ tự gợi ý cho đa số gia đình:
| Thứ tự | Mục tiêu | Vì sao trước | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| 1 | Quỹ dự phòng khẩn cấp | Chống cú sốc như mất việc, ốm đau mà không phải vay | Giữ ở nơi rút được nhanh, ít rủi ro |
| 2 | Trả nợ lãi cao | Lãi phải trả thường cao hơn mọi khoản lãi tiết kiệm an toàn | Tiết kiệm trong khi nợ lãi cao là lỗ ròng |
| 3 | Mục tiêu trung hạn đã biết | Học phí, sửa nhà, xe; biết trước số tiền và thời điểm | Mỗi mục tiêu một lệnh hoặc một tài khoản |
| 4 | Mục tiêu dài hạn | Hưu trí, tài sản lâu dài | Cần tìm hiểu kỹ sản phẩm, rủi ro; bài này không khuyến nghị sản phẩm |
Quy mô quỹ dự phòng thường được khuyên ở mức vài tháng chi tiêu thiết yếu; con số phù hợp tuỳ độ ổn định thu nhập, số người phụ thuộc và bảo hiểm sẵn có. Người có thu nhập không đều nên đặt mức cao hơn người có lương ổn định.
Những bẫy khiến lệnh định kỳ phản tác dụng
Mức quá cao. Lệnh chạy, tài khoản chi tiêu thiếu, bạn phải rút ngược ra hoặc vay thẻ tín dụng để bù. Tiết kiệm bằng tiền vay lãi cao là lỗ. Nếu phải rút ngược hai tháng liên tiếp, hạ mức xuống.
Ngày chạy trước ngày tiền về. Lệnh lỗi vì không đủ số dư, có thể kèm phí, và bạn mất nhịp. Đặt ngày chạy sau ngày thu nhập về một khoảng an toàn.
Đích đến quá dễ rút. Nếu tài khoản tiết kiệm nằm ngay cạnh tài khoản chi tiêu trong cùng ứng dụng, chuyển ngược chỉ mất vài giây. Đặt đích ở tài khoản có thêm vài bước khi rút, hoặc ở một ngân hàng khác.
Quên lệnh khi đổi tài khoản. Đổi nơi nhận lương mà quên chuyển lệnh, chuỗi tiết kiệm đứt mà không ai nhận ra. Mỗi lần đổi tài khoản, rà lại mọi lệnh định kỳ.
Nhầm tiết kiệm với đầu tư. Lệnh định kỳ đưa tiền vào tài khoản tiết kiệm khác với lệnh mua định kỳ một sản phẩm đầu tư có biến động giá. Sản phẩm đầu tư có thể mất vốn; đọc kỹ bản chất trước khi cài lệnh tự động vào bất cứ thứ gì không phải tiền gửi.
Câu hỏi thường gặp
Nên tiết kiệm tự động bao nhiêu phần trăm thu nhập?
Không có tỷ lệ đúng cho mọi người. Nguyên tắc là bắt đầu ở mức bạn chắc chắn duy trì được nhiều tháng, rồi tăng dần mỗi khi thu nhập tăng. Mức thấp nhưng đều đặn thường cho kết quả tốt hơn mức cao bị huỷ giữa chừng.
Thu nhập không đều thì có dùng lệnh định kỳ được không?
Được, với biến thể theo tỷ lệ: mỗi khoản thu về, chuyển ngay một phần trăm cố định sang tài khoản tiết kiệm. Người có thu nhập không đều cũng nên ưu tiên xây quỹ dự phòng lớn hơn trước khi tiết kiệm cho mục tiêu khác.
Có nên tiết kiệm khi đang có nợ thẻ tín dụng?
Thường nên ưu tiên trả nợ lãi cao trước, vì lãi phải trả cao hơn lãi tiết kiệm an toàn. Ngoại lệ là một quỹ dự phòng nhỏ để khỏi phải vay thêm khi có việc gấp. Mỗi tình huống khác nhau, nên tính cụ thể với số liệu của mình.
Nghiên cứu Save More Tomorrow có áp dụng được ở Việt Nam không?
Nghiên cứu được thực hiện với quỹ hưu trí do chủ lao động tổ chức ở Mỹ, nên bối cảnh khác. Tuy vậy, cơ chế tâm lý phía sau như thiên về hiện tại, ghét mất mát và quán tính là phổ biến. Cá nhân có thể tự áp dụng bằng quy tắc tăng lệnh định kỳ khi thu nhập tăng.
Lệnh chuyển định kỳ có mất phí không?
Tuỳ ngân hàng và loại chuyển khoản. Chuyển giữa các tài khoản cùng ngân hàng thường ít hoặc không phí, chuyển khác ngân hàng có thể có phí theo biểu phí. Kiểm biểu phí hiện hành của ngân hàng và xem lần chạy đầu tiên.
Rút tiền tiết kiệm giữa chừng có làm hỏng cả kế hoạch không?
Không, nếu đó là việc quỹ được lập ra để chi, như khoản khẩn cấp thật. Quan trọng là sau đó khôi phục lệnh và bù dần. Nếu bạn thường rút cho chi tiêu thông thường, hãy xem lại mức lệnh và ngân sách chi tiêu.
