M0, M1, M2 là các thước đo lượng tiền trong nền kinh tế, xếp từ hẹp đến rộng theo mức độ "dễ tiêu". M0 (tiền cơ sở) gồm tiền mặt và tiền dự trữ của ngân hàng tại ngân hàng trung ương. M1 gồm tiền mặt người dân đang giữ và tiền gửi thanh toán, tức tiền tiêu được ngay. M2 bằng M1 cộng tiền gửi có kỳ hạn, tiết kiệm. Ở Việt Nam, M2 thường được gọi là tổng phương tiện thanh toán.
Theo cách xếp này, tờ tiền trong ví bạn thuộc M0 và M1; số dư tài khoản thanh toán thuộc M1; sổ tiết kiệm thuộc M2; số dư ví điện tử được phản ánh qua tiền gửi của công ty ví tại ngân hàng; còn hạn mức thẻ tín dụng chưa dùng thì không phải tiền. Lưu ý rằng định nghĩa chính xác khác nhau giữa các nước và từng thời kỳ.
Vì sao phải chia tiền thành nhiều lớp
Ở phần lớn thế kỷ 20, tiền chỉ gồm tiền mặt và tiền gửi séc, nên đo lường khá đơn giản. Khi hệ thống tài chính phức tạp dần, xuất hiện nhiều thứ "gần như tiền": tiền gửi tiết kiệm rút trước hạn được, chứng chỉ tiền gửi, quỹ thị trường tiền tệ. Chúng không trả được tiền chợ ngay lập tức nhưng có thể chuyển thành tiền nhanh với chi phí thấp.
Các ngân hàng trung ương giải quyết bằng cách đo theo nhiều vòng đồng tâm: vòng trong là thứ dùng thanh toán ngay, vòng ngoài thêm dần các tài sản kém thanh khoản hơn. Mỗi vòng trả lời một câu hỏi khác nhau. M0 cho biết ngân hàng trung ương đã cung cấp bao nhiêu tiền nền. M1 cho biết lượng tiền sẵn sàng chi tiêu. M2 cho biết tổng sức mua tiềm năng mà người dân và doanh nghiệp đang nắm dưới dạng tiền.
Chia lớp còn giúp tránh đếm trùng. Tiền gửi của ngân hàng tại ngân hàng trung ương nằm trong M0, nhưng không nằm trong M1 hay M2, vì đó là tiền giữa các ngân hàng với nhau, không phải tiền của công chúng.
Định nghĩa các khối tiền theo cách hiểu phổ biến
Bảng dùng cách hiểu được nhiều giáo trình và ngân hàng trung ương chấp nhận; từng nước có biến thể riêng, nên khi đọc số liệu cụ thể cần xem chú thích của cơ quan công bố.
| Khối tiền | Gồm những gì | Mức thanh khoản | Ai quan tâm nhiều nhất |
|---|---|---|---|
| M0 (tiền cơ sở) | Tiền mặt đang lưu hành + tiền dự trữ của ngân hàng tại ngân hàng trung ương | Cao nhất | Ngân hàng trung ương, thị trường liên ngân hàng |
| M1 (tiền hẹp) | Tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng + tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi thanh toán | Tiêu được ngay | Người phân tích chi tiêu ngắn hạn |
| M2 (tiền rộng) | M1 + tiền gửi có kỳ hạn, tiết kiệm; ở Việt Nam gồm cả tiền gửi bằng ngoại tệ | Chuyển thành tiền nhanh | Người theo dõi lạm phát, tín dụng |
| M3 và rộng hơn | M2 + các công cụ tài chính khác, tuỳ nước | Thấp hơn | Nghiên cứu, một số nước châu Âu |
Một điểm hay gây nhầm: ở một số nước, "M0" chỉ dùng để nói tiền mặt đang lưu hành, không gồm dự trữ. Khi so sánh số liệu giữa các nguồn, cần kiểm định nghĩa trước khi kết luận.
Tiền của bạn nằm ở lớp nào
Tờ tiền trong ví: thuộc tiền mặt lưu hành ngoài hệ thống ngân hàng, nên nằm trong M0, M1 và M2. Khi bạn gửi tờ tiền đó vào tài khoản, nó rời khỏi nhóm "tiền mặt ngoài ngân hàng" và trở thành tiền gửi; tổng M1 không đổi, chỉ thay thành phần.
Số dư tài khoản thanh toán: là tiền gửi không kỳ hạn, nằm trong M1 và M2. Đây là lớp lớn nhất của tiền dùng hằng ngày ở các nền kinh tế hiện đại. Sổ tiết kiệm có kỳ hạn: nằm trong M2 nhưng không trong M1, vì muốn tiêu phải tất toán, có thể mất một phần lãi.
Số dư ví điện tử: ở Việt Nam, ví điện tử phải liên kết tài khoản ngân hàng, và tổ chức cung ứng ví giữ tiền tương ứng với tổng số dư ví của khách tại ngân hàng. Vì thế, về mặt thống kê, số dư ví của bạn xuất hiện gián tiếp dưới dạng tiền gửi của công ty ví. Nó không được đếm thêm lần nữa. Hạn mức thẻ tín dụng chưa dùng: chỉ là cam kết cho vay, chưa phải tiền; khi bạn quẹt thẻ, khoản vay mới được tạo ra và tiền gửi của người bán tăng lên.
Vàng, cổ phiếu, tài sản mã hoá, điểm thưởng: không nằm trong khối tiền nào. Chúng là tài sản; muốn tiêu phải bán ra tiền trước.
Ngân hàng trung ương theo dõi cung tiền để làm gì
Ý tưởng cơ bản đến từ phương trình trao đổi MV = PQ: lượng tiền (M) nhân với tốc độ quay vòng (V) bằng mức giá (P) nhân sản lượng thực (Q). Nếu tốc độ quay vòng ổn định và tiền tăng nhanh hơn sản lượng, giá cả sẽ tăng. Milton Friedman và trường phái tiền tệ dùng lập luận này để khuyến nghị ngân hàng trung ương giữ cung tiền tăng đều.
Thực tế từ thập niên 1980 cho thấy tốc độ quay vòng không ổn định như kỳ vọng, nhất là khi xuất hiện sản phẩm tài chính mới. Nhiều ngân hàng trung ương dần bỏ mục tiêu cung tiền, chuyển sang điều hành bằng lãi suất và mục tiêu lạm phát. Nhà kinh tế Charles Goodhart nêu một nhận xét nổi tiếng năm 1975: khi một chỉ số được chọn làm mục tiêu điều hành, quan hệ thống kê vốn có của nó thường đổ vỡ; nhận xét này nay được gọi là định luật Goodhart.
Dù vậy, cung tiền vẫn là chỉ báo quan trọng, nhất là ở các nền kinh tế mà tín dụng ngân hàng chiếm tỷ trọng lớn như Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước thường công bố tốc độ tăng tổng phương tiện thanh toán và tăng trưởng tín dụng như hai chỉ tiêu song hành.
Theo dõi một khoản lương đi qua các lớp tiền
Ví dụ giả định giúp thấy các lớp tiền chuyển động thế nào trong một tháng của chị Lan, nhân viên văn phòng ở Đà Nẵng:
- Công ty chuyển lương 15 triệu đồng vào tài khoản thanh toán của chị Lan. Tiền gửi của công ty giảm, tiền gửi của chị Lan tăng; tổng M1 không đổi, chỉ đổi người đứng tên.
- Chị Lan chuyển 5 triệu đồng vào sổ tiết kiệm kỳ hạn sáu tháng. Khoản này rời M1 nhưng vẫn ở trong M2; tổng M2 không đổi.
- Chị rút 2 triệu đồng tiền mặt ở máy ATM. Tiền gửi giảm 2 triệu, tiền mặt ngoài ngân hàng tăng 2 triệu; M1 không đổi, nhưng tiền mặt trong két ngân hàng (một phần dự trữ) giảm.
- Chị nạp 1 triệu đồng vào ví điện tử. Tiền gửi của chị giảm, tiền gửi của công ty ví tại ngân hàng tăng tương ứng; không có tiền mới.
- Chị quẹt thẻ tín dụng mua chiếc quạt 1,5 triệu đồng. Ngân hàng phát hành thẻ cho chị vay và trả cho cửa hàng; tiền gửi của cửa hàng tăng, tức M1 tăng 1,5 triệu nhờ một khoản vay mới.
Ví dụ cho thấy phần lớn hoạt động hằng ngày chỉ chuyển tiền giữa các lớp hoặc giữa người với người. Chỉ bước cuối, khi có khoản vay mới, tổng lượng tiền mới thật sự tăng lên.
Đọc tin tức về cung tiền sao cho đúng
Nhìn tốc độ tăng, không nhìn con số tuyệt đối. M2 của một nền kinh tế đang tăng trưởng gần như luôn tăng theo năm. Điều đáng chú ý là tốc độ tăng so với tốc độ tăng sản lượng danh nghĩa và so với các năm trước.
Kiểm định nghĩa trước khi so sánh. M2 của nước này có thể gồm những khoản mà M2 nước khác không gồm, ví dụ tiền gửi ngoại tệ. So sánh thẳng con số giữa hai nước thường dẫn tới kết luận sai.
Đặt cạnh tín dụng và lạm phát. Cung tiền tăng nhanh cùng lúc tín dụng tăng nhanh và lạm phát nhích lên là tín hiệu đáng quan sát; cung tiền tăng nhưng tín dụng trầm lắng thường cho thấy người dân đang giữ tiền phòng thân.
Không suy ra giá tài sản cụ thể. Mối liên hệ giữa cung tiền và giá nhà, giá cổ phiếu tồn tại nhưng không đơn giản. Đọc số liệu cung tiền để hiểu bối cảnh, không phải để đoán giá một tài sản nào.
Tiền số làm phức tạp việc đo cung tiền thế nào
Thanh toán điện tử làm tiền mặt ngoài ngân hàng giảm tỷ trọng trong M1 ở nhiều nước, trong khi tiền gửi thanh toán tăng. Điều này không làm tổng cung tiền tăng hay giảm, nhưng thay đổi thành phần, và có thể làm tăng tốc độ quay vòng vì tiền chuyển nhanh hơn.
Ví điện tử, như đã nói, được phản ánh qua tiền gửi của công ty ví nên không gây đếm trùng. Câu hỏi khó hơn nằm ở các dạng "gần như tiền" mới như stablecoin: chúng được dùng để thanh toán ở một số nơi trên thế giới nhưng không phải tiền gửi ngân hàng và chưa được tính trong các khối tiền chính thức. Nhiều ngân hàng trung ương đang thảo luận cách theo dõi các khoản này.
Nếu sau này có tiền số do ngân hàng trung ương phát hành cho người dân, nó sẽ là một dạng tiền cơ sở mới, đứng cạnh tiền mặt. Việc người dân chuyển từ tiền gửi sang loại tiền này sẽ làm thay đổi cấu trúc các khối tiền, và là một trong những lý do các ngân hàng trung ương thận trọng khi thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
M2 tăng có phải là lạm phát không?
Không trực tiếp. M2 tăng là lượng tiền tăng; lạm phát là mức giá chung tăng. Nếu sản lượng thực tăng tương ứng hoặc người dân giữ tiền lâu hơn, M2 có thể tăng mà giá vẫn ổn định. Lạm phát còn chịu tác động của giá nhập khẩu, tỷ giá, kỳ vọng.
Tiền gửi bằng đô la ở ngân hàng Việt Nam có tính vào M2 không?
Theo cách tính tổng phương tiện thanh toán của Việt Nam, tiền gửi bằng ngoại tệ của dân cư và tổ chức tại ngân hàng trong nước được tính vào M2. Định nghĩa chi tiết nên tra trong chú thích số liệu do Ngân hàng Nhà nước công bố.
Tiền mặt đang ở trong két ngân hàng có thuộc M1 không?
Không. Tiền mặt trong két ngân hàng thương mại là một phần dự trữ của ngân hàng, thuộc M0 theo nghĩa rộng nhưng không thuộc tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng. Chỉ tiền mặt trong tay công chúng mới được đếm vào M1.
Ví điện tử có tạo ra tiền mới không?
Không. Khi nạp tiền vào ví, tiền chuyển từ tài khoản của bạn sang tài khoản của công ty ví tại ngân hàng; tổng tiền gửi không đổi. Ví điện tử chỉ thay đổi người đứng tên tiền gửi và cách bạn ra lệnh thanh toán.
Ở đâu xem số liệu cung tiền của Việt Nam?
Ngân hàng Nhà nước công bố số liệu tổng phương tiện thanh toán, tiền gửi và tín dụng định kỳ trên cổng thông tin của mình. Tổng cục Thống kê và các tổ chức quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế cũng có các chuỗi số liệu tham khảo.
