Ngân hàng thương mại tạo ra tiền ngay tại thời điểm cho vay: khi duyệt khoản vay, ngân hàng ghi tăng số dư tiền gửi trong tài khoản của người vay. Số tiền gửi mới đó chưa từng tồn tại trước đó, không lấy từ tiền tiết kiệm của người khác. Khi khoản vay được trả, tiền gửi tương ứng biến mất. Đây là mô tả của chính Ngân hàng Anh trong bài Money creation in the modern economy năm 2014.
Cách hiểu phổ biến trong nhiều giáo trình, rằng ngân hàng nhận tiền gửi rồi mới đem cho vay, và ngân hàng trung ương điều khiển cung tiền bằng một "số nhân" cố định, là cách đơn giản hoá gây hiểu lầm. Việc tạo tiền không vô hạn: nó bị giới hạn bởi lãi suất, nhu cầu vay, quy định về vốn, thanh khoản và chính sách của ngân hàng trung ương.
Một khoản vay tạo ra tiền gửi như thế nào: đọc từng bút toán
Lấy ví dụ giả định: anh Minh vay ngân hàng 500 triệu đồng để mở xưởng mộc. Khi khoản vay được giải ngân vào tài khoản của anh tại chính ngân hàng đó, sổ sách ngân hàng ghi hai bút toán cùng lúc. Bên tài sản: thêm một khoản phải thu 500 triệu từ anh Minh. Bên nợ phải trả: thêm 500 triệu tiền gửi trong tài khoản của anh Minh.
Không có tờ tiền nào được đem ra từ két, và không có khách hàng nào khác bị giảm số dư. Tổng tiền gửi trong nền kinh tế vừa tăng thêm 500 triệu. Vì tiền gửi được dùng để thanh toán, đây là tiền mới. Khi anh Minh trả tiền mua gỗ cho một nhà cung cấp có tài khoản ở ngân hàng khác, tiền gửi chuyển sang ngân hàng đó, và hai ngân hàng quyết toán với nhau bằng tiền dự trữ ở ngân hàng trung ương.
Khi anh Minh trả nợ, quá trình chạy ngược: số dư tiền gửi của anh giảm, khoản phải thu của ngân hàng giảm, và lượng tiền tương ứng biến mất khỏi nền kinh tế. Lãi vay là phần thu nhập của ngân hàng, không biến mất. Như vậy, cung tiền gửi trong một nền kinh tế phụ thuộc vào tốc độ cho vay mới so với tốc độ trả nợ cũ.
Bài viết năm 2014 của Ngân hàng Anh và những phát hiện chính
Bài Money creation in the modern economy của Michael McLeay, Amar Radia và Ryland Thomas đăng trên Quarterly Bulletin quý I năm 2014 của Ngân hàng Anh. Bài viết gây chú ý vì do chính một ngân hàng trung ương nói thẳng rằng hai mô tả phổ biến trong sách giáo khoa không còn đúng với cách hệ thống ngân hàng hiện đại vận hành.
Hai điểm chính: một là, ngân hàng không làm trung gian cho vay lại tiền tiết kiệm có sẵn; chính khoản vay tạo ra tiền gửi. Hai là, ngân hàng trung ương không cố định lượng dự trữ rồi để cung tiền nhân lên theo một hệ số; thay vào đó, nó đặt lãi suất chính sách, và lượng dự trữ điều chỉnh theo nhu cầu của hệ thống. Bài viết cũng ghi nhận tiền gửi ngân hàng chiếm khoảng 97% lượng tiền ở Anh khi đó.
Năm 2014, nhà kinh tế Richard Werner công bố một nghiên cứu theo dõi trực tiếp một khoản vay tại một ngân hàng nhỏ ở Đức, và kết luận tương tự: khoản vay được ghi có vào tài khoản người vay mà không có khoản chuyển tiền nào từ nơi khác. Trước đó, các nhà kinh tế hậu Keynes như Basil Moore (1988) đã lập luận về tiền nội sinh, tức cung tiền được tạo từ bên trong theo nhu cầu tín dụng.
Mô hình số nhân tiền và mô tả hiện đại: khác ở đâu
Mô hình số nhân không sai về số học, nhưng sai về quan hệ nhân quả trong hầu hết thời gian.
| Câu hỏi | Mô hình số nhân trong giáo trình | Mô tả của các ngân hàng trung ương hiện đại |
|---|---|---|
| Cái gì đến trước? | Tiền gửi đến trước, rồi được cho vay lại | Khoản vay đến trước, tạo ra tiền gửi |
| Ngân hàng trung ương điều khiển gì? | Lượng tiền cơ sở, từ đó suy ra cung tiền | Lãi suất chính sách; dự trữ điều chỉnh theo |
| Dự trữ bắt buộc có vai trò gì? | Là giới hạn trực tiếp của việc tạo tiền | Một công cụ quản lý thanh khoản; ở nhiều nước đã bằng không |
| Điều gì giới hạn cho vay? | Lượng dự trữ sẵn có | Khả năng sinh lời, rủi ro, vốn tự có, nhu cầu vay, quy định |
| Cung tiền có ổn định theo cơ sở tiền? | Có, theo một hệ số gần cố định | Không; hệ số thay đổi lớn, nhất là khi khủng hoảng |
Ví dụ về hệ số không ổn định: sau năm 2008, nhiều ngân hàng trung ương bơm lượng dự trữ rất lớn qua các chương trình mua tài sản, nhưng tín dụng và cung tiền rộng không tăng theo tỷ lệ mà mô hình số nhân dự đoán. Dự trữ nằm yên vì nhu cầu vay và khẩu vị rủi ro mới là thứ ràng buộc.
Điều gì thật sự giới hạn việc ngân hàng tạo tiền
Khả năng sinh lời và rủi ro. Mỗi khoản vay phải mang lại lãi cao hơn chi phí vốn và rủi ro vỡ nợ. Ngân hàng cho vay quá tay vào khách kém sẽ lỗ, và lỗ ăn vào vốn.
Nhu cầu vay. Ngân hàng không thể ép người dân và doanh nghiệp vay. Khi kinh tế trầm lắng, dù lãi suất thấp, tín dụng vẫn có thể tăng chậm.
Quy định về vốn và thanh khoản. Các chuẩn an toàn theo khuôn khổ Basel buộc ngân hàng giữ vốn tự có tương xứng với rủi ro tài sản và giữ đủ tài sản thanh khoản. Muốn cho vay thêm phải có thêm vốn.
Lãi suất chính sách. Ngân hàng trung ương tác động tới chi phí vốn của ngân hàng và lãi suất cho vay, qua đó ảnh hưởng nhu cầu vay. Đây là kênh chính sách chủ yếu ở các nền kinh tế phát triển. Lãi suất càng cao, càng ít dự án đủ lời để vay, nên tiền mới được tạo ra chậm lại.
Công cụ hành chính. Một số nước, trong đó có Việt Nam, còn điều hành bằng chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng giao cho từng ngân hàng, thường được gọi là "room tín dụng". Đây là giới hạn trực tiếp lên lượng cho vay mới.
Rò rỉ sang tiền mặt và ngân hàng khác. Khi tiền gửi chuyển sang ngân hàng khác hoặc được rút ra tiền mặt, ngân hàng gốc cần dự trữ để quyết toán, nên phải quản lý dòng tiền ra vào.
Vì sao điều này quan trọng với người dân
Hiểu cơ chế tạo tiền giúp đọc đúng nhiều tin tức kinh tế. Khi nghe "tín dụng tăng trưởng mạnh", bạn biết điều đó cũng có nghĩa là cung tiền gửi tăng, có thể đẩy giá tài sản hoặc giá cả nếu nền kinh tế không tạo ra thêm hàng hoá tương xứng. Khi nghe "siết tín dụng", bạn biết lượng tiền mới được tạo ra sẽ chậm lại.
Nó cũng giải thích vì sao chất lượng cho vay quan trọng hơn số lượng. Tiền tạo ra cho một xưởng sản xuất mở rộng công suất khác hẳn tiền tạo ra cho một vòng đầu cơ đất. Các cuộc khủng hoảng ngân hàng lớn thường bắt nguồn từ việc tạo tiền dồn vào tài sản đầu cơ, tới khi giá tài sản đảo chiều và khoản vay không trả được.
Cuối cùng, nó giúp hiểu vì sao tiền gửi của bạn an toàn chủ yếu nhờ giám sát và vốn của ngân hàng, chứ không nhờ ngân hàng giữ nguyên tiền của bạn trong két. Số dư của bạn là khoản ngân hàng nợ bạn, được đỡ bởi danh mục cho vay của họ; vì thế chất lượng danh mục ấy chính là thứ cơ quan giám sát theo dõi chặt nhất. Các chỉ tiêu như tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ an toàn vốn mà ngân hàng công bố trong báo cáo tài chính là cửa sổ để người gửi tiền nhìn vào danh mục đó, dù chỉ ở mức tổng quát.
Những tranh luận còn mở
Đồng thuận về cơ chế "cho vay tạo tiền gửi" đã khá rộng trong giới ngân hàng trung ương. Tranh luận còn lại tập trung vào mức độ: ngân hàng có bao nhiêu tự do trong việc tạo tiền, và ngân hàng trung ương kiểm soát được tổng cung tiền đến đâu. Một số nhà kinh tế cho rằng lãi suất chính sách đủ để kiểm soát; số khác cho rằng cần thêm công cụ vĩ mô thận trọng như giới hạn tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản bảo đảm.
Một tranh luận khác xoay quanh việc nên để ngân hàng tư nhân giữ quyền tạo phần lớn tiền hay không. Đề xuất "ngân hàng dự trữ đầy đủ", từng được Irving Fisher và một nhóm nhà kinh tế Chicago nêu từ thập niên 1930, muốn tách việc giữ tiền gửi khỏi việc cho vay. Năm 2018, Thuỵ Sĩ tổ chức trưng cầu ý dân về một đề xuất tương tự và đề xuất bị bác. Ý tưởng này vẫn xuất hiện trong thảo luận về tiền số do ngân hàng trung ương phát hành.
Người đọc không cần chọn phe, nhưng nên nhận ra rằng các tuyên bố kiểu "ngân hàng in tiền từ hư không để làm giàu" hay "ngân hàng chỉ cho vay lại tiền của người gửi" đều là hai cực đơn giản hoá. Thực tế nằm giữa: ngân hàng tạo tiền, nhưng trong một khung giới hạn chặt chẽ và chịu rủi ro thật.
Câu hỏi thường gặp
Nếu ngân hàng tạo ra tiền khi cho vay, sao họ vẫn cần huy động tiền gửi?
Vì khi người vay chi tiền, tiền gửi thường chảy sang ngân hàng khác, và ngân hàng gốc phải có dự trữ để quyết toán. Huy động tiền gửi, nhất là tiền gửi ổn định, là cách rẻ và bền để có nguồn quyết toán và đáp ứng chuẩn thanh khoản.
Ngân hàng có thể cho vay vô hạn không?
Không. Mỗi khoản vay làm tăng tài sản rủi ro, đòi hỏi thêm vốn tự có theo chuẩn an toàn; ngân hàng còn bị giới hạn bởi nhu cầu vay, khả năng sinh lời, quy định thanh khoản và các chỉ tiêu tín dụng do ngân hàng trung ương đặt ra.
Ngân hàng trung ương tạo ra loại tiền nào?
Ngân hàng trung ương tạo ra tiền mặt và tiền dự trữ, tức tiền gửi của các ngân hàng thương mại tại ngân hàng trung ương. Người dân dùng tiền mặt trực tiếp, còn tiền dự trữ chỉ lưu thông giữa các ngân hàng để quyết toán.
Khi gửi tiết kiệm, ngân hàng có đem tiền đó cho người khác vay không?
Về sổ sách, tiền gửi của bạn là nguồn vốn của ngân hàng, giúp họ có thanh khoản và đáp ứng chuẩn an toàn để duy trì cho vay. Nhưng không có liên kết một đối một giữa khoản tiết kiệm của bạn và một khoản vay cụ thể.
Mua trái phiếu chính phủ có tạo tiền không?
Có. Khi ngân hàng mua trái phiếu từ một nhà đầu tư không phải ngân hàng và trả bằng cách ghi có vào tài khoản người bán, tiền gửi mới được tạo ra tương tự như khi cho vay.
