Tiền là bất cứ thứ gì được chấp nhận rộng rãi để thanh toán và trả nợ trong một cộng đồng. Sách kinh tế học tóm tắt bằng ba chức năng: phương tiện trao đổi (dùng để mua bán), đơn vị tính (dùng để ghi giá và so sánh) và phương tiện cất trữ giá trị (giữ sức mua cho tương lai). Một thứ làm tốt cả ba chức năng, cho đa số giao dịch, mới là tiền theo nghĩa đầy đủ.
Vật liệu làm ra tiền không quyết định nó có phải tiền hay không. Điều quyết định là niềm tin rằng người khác cũng sẽ nhận nó. Ví dụ rõ nhất đến từ một trại tù binh trong Thế chiến II, nơi điếu thuốc lá trở thành tiền dù chẳng ai cố ý thiết kế như vậy.
Chức năng thứ nhất: phương tiện trao đổi
Phương tiện trao đổi là chức năng dễ thấy nhất: bạn đưa tiền, người bán đưa hàng. Không có tiền, mỗi giao dịch đòi hỏi hai bên cùng lúc có thứ người kia cần, điều mà nhà kinh tế William Stanley Jevons năm 1875 gọi là sự trùng khớp nhu cầu kép. Tiền phá vỡ giới hạn này: người bán rau nhận tiền từ bạn rồi đem tiền đó mua thuốc cho con, không cần dược sĩ thích rau.
Để làm tốt chức năng này, tiền cần mấy đặc tính: được chấp nhận rộng, dễ chia nhỏ, dễ mang theo, khó làm giả và đồng nhất (tờ 100.000 đồng này giá trị như tờ 100.000 đồng kia). Vàng khối không dễ chia nhỏ để mua bó rau; điểm thưởng của một siêu thị không dùng được ở tiệm thuốc. Đó là lý do chúng không làm tốt vai trò phương tiện trao đổi trong đời sống.
Một điều ít được để ý: chức năng trao đổi mang tính mạng lưới. Mỗi người chấp nhận tiền vì tin người tiếp theo cũng chấp nhận. Càng nhiều người dùng, nó càng hữu ích, và càng khó cho một loại tiền mới chen vào. Đây là lý do một đồng tiền quốc gia, khi đã được tin, có sức bền rất lớn.
Chức năng thứ hai: đơn vị tính — chức năng hay bị xem nhẹ
Đơn vị tính là thước đo chung để ghi giá, lập hợp đồng, tính lương, ghi sổ sách. Nhờ có nó, bạn biết ngay một bát phở đắt hay rẻ hơn một vé xe buýt bao nhiêu lần. Thiếu đơn vị tính chung, một chợ có 100 loại hàng sẽ phải nhớ hàng nghìn tỷ lệ đổi giữa từng cặp hàng; có đơn vị chung, chỉ cần 100 mức giá.
Nhiều nhà kinh tế cho rằng đây là chức năng nền tảng nhất, vì như phần lịch sử cho thấy, đơn vị tính có thể tồn tại ngay cả khi vật trao tay khác. Ở Việt Nam, người ta từng quen định giá nhà đất theo "cây vàng" hoặc định giá một số hàng hoá theo đô la Mỹ dù thanh toán bằng tiền đồng. Khi đơn vị tính tách khỏi đồng tiền quốc gia, đó thường là dấu hiệu người dân chưa tin vào sự ổn định của đồng tiền đó.
Đơn vị tính chỉ hữu ích khi giá trị của nó ổn định. Một chiếc thước co giãn thất thường không đo được gì. Lạm phát cao làm thước co nhanh, khiến hợp đồng dài hạn, sổ sách kế toán và các quyết định đầu tư đều bị méo. Vì vậy, ổn định giá cả là mục tiêu cốt lõi của hầu hết các ngân hàng trung ương.
Chức năng thứ ba: cất trữ giá trị
Cất trữ giá trị nghĩa là giữ tiền hôm nay để tiêu sau này mà vẫn mua được lượng hàng tương đương. Tiền làm được việc này, nhưng không hoàn hảo: lạm phát dù thấp cũng bào mòn sức mua theo thời gian. Ví dụ giả định: nếu giá cả tăng đều 4% mỗi năm, thì sau khoảng 18 năm, cùng một số tiền chỉ còn mua được chừng một nửa lượng hàng.
Vì vậy, tiền thường không phải cách cất trữ tốt nhất về lợi suất. Nhà đất, cổ phiếu, vàng, tiền gửi có kỳ hạn có thể giữ hoặc tăng giá trị tốt hơn trong dài hạn, nhưng đổi lại là rủi ro biến động và khó chuyển thành tiền nhanh. Ưu thế của tiền là tính thanh khoản: dùng được ngay, theo mệnh giá cố định, không phải bán ai.
Hiểu ba chức năng giúp tránh một lối nghĩ phổ biến: thứ gì tăng giá tốt là "tiền tốt". Thực ra một tài sản tăng giá mạnh thường lại là phương tiện trao đổi kém, vì người giữ ngại tiêu nó và người bán khó định giá bằng nó. Tiền tốt là tiền ổn định, chứ không phải tiền "lên giá".
Thuốc lá trong trại tù binh: tiền tự hình thành
Năm 1945, nhà kinh tế R. A. Radford, người từng là tù binh, công bố trên tạp chí Economica bài viết The Economic Organisation of a P.O.W. Camp. Trong trại, tù binh nhận các gói hàng cứu trợ gồm đồ hộp, sô-cô-la, đường, thuốc lá. Người thích đồ ngọt đổi với người thích thuốc lá, và rất nhanh, điếu thuốc trở thành tiền: mọi thứ được niêm yết giá bằng số điếu, kể cả với người không hút.
Radford ghi nhận những hiện tượng kinh tế giống hệt bên ngoài. Khi gói cứu trợ đến đều, thuốc lá dồi dào và giá các thứ khác tính theo thuốc lá tăng lên: lạm phát. Khi nguồn cung bị gián đoạn và người ta hút dần số thuốc đang có, giá giảm: giảm phát. Người dùng có xu hướng tiêu những điếu kém chất lượng và giữ lại điếu ngon, một biểu hiện của quy luật Gresham: tiền xấu đuổi tiền tốt khỏi lưu thông.
Bài học của Radford là tiền có thể tự nảy sinh từ nhu cầu trao đổi, không cần nhà nước. Nhưng ví dụ cũng cho thấy giới hạn: thuốc lá vừa là tiền vừa bị tiêu dùng mất, nên nguồn cung bất ổn và giá cả dao động mạnh. Một đồng tiền tốt cần nguồn cung được quản lý, điều mà điếu thuốc không làm được.
Ba chức năng phụ thuộc nhau: khi một chức năng gãy
Ba chức năng không đứng riêng mà đỡ lẫn nhau. Quan sát các đợt lạm phát rất cao cho thấy chúng thường gãy theo một trình tự khá đều. Đầu tiên, chức năng cất trữ yếu đi: người dân không muốn giữ tiền lâu, chuyển tiết kiệm sang vàng, ngoại tệ, hàng hoá. Tiếp theo, chức năng đơn vị tính bị thay thế: chủ nhà, người bán xe bắt đầu báo giá bằng vàng hay ngoại tệ, vì giá tính bằng đồng nội tệ phải sửa liên tục.
Cuối cùng mới đến chức năng trao đổi: đồng nội tệ chỉ còn được dùng cho các khoản nhỏ, nộp thuế và những nơi bắt buộc, còn giao dịch lớn chuyển hẳn sang thứ khác. Đến bước này, việc khôi phục niềm tin thường cần cải cách sâu, có khi phải đổi tiền hoặc chấp nhận dùng ngoại tệ chính thức.
Trình tự ngược lại cũng đúng khi một đồng tiền lấy lại niềm tin: người ta bắt đầu giữ nó lâu hơn, rồi quen báo giá bằng nó, và dần bỏ thói quen dùng vàng, ngoại tệ cho giao dịch lớn. Theo dõi đồng tiền đang được dùng cho chức năng nào trong đời sống là cách quan sát niềm tin vào tiền tốt hơn mọi khẩu hiệu.
Soi các thứ quen thuộc qua ba chức năng của tiền
Bảng đánh giá ở mức phổ thông, cho bối cảnh Việt Nam hiện nay; đánh giá "yếu" không có nghĩa thứ đó vô giá trị, chỉ là nó không làm tốt chức năng đó.
| Thứ đang xét | Trao đổi | Đơn vị tính | Cất trữ giá trị | Kết luận |
|---|---|---|---|---|
| Tiền mặt VND | Mạnh | Mạnh | Khá, bị lạm phát bào mòn | Là tiền |
| Tiền gửi thanh toán VND | Mạnh | Mạnh | Khá | Là tiền |
| Vàng miếng | Yếu, không được dùng thanh toán | Yếu, chỉ một số giao dịch | Có, nhưng giá biến động | Tài sản, không phải tiền |
| Đô la Mỹ ở Việt Nam | Bị hạn chế theo luật | Một số ngành quen dùng | Có | Ngoại tệ, không phải tiền lưu hành trong nước |
| Điểm thưởng siêu thị | Chỉ trong hệ thống của doanh nghiệp | Không | Yếu, có thể hết hạn | Ưu đãi, không phải tiền |
Cách đọc bảng: thứ nào yếu ở cột "Trao đổi" thì dù có giá đến đâu cũng chưa phải tiền theo nghĩa đầy đủ. Đây cũng là khung để bạn tự soi bất kỳ "đồng tiền mới" nào được quảng cáo.
Vì sao niềm tin quan trọng hơn vật liệu
Nếu vật liệu quyết định giá trị, tờ 500.000 đồng polymer và tờ 10.000 đồng polymer phải có giá gần như nhau, vì chúng làm từ cùng một loại nhựa. Thực tế giá trị của chúng cách nhau năm mươi lần. Phần chênh lệch đó hoàn toàn đến từ lời cam kết và uy tín của người phát hành, cùng với thói quen của hàng chục triệu người sẵn sàng nhận tờ tiền ấy.
Niềm tin này không mơ hồ mà có cơ sở cụ thể: nhà nước nhận tiền đồng để thu thuế và phí, luật quy định tiền đồng là phương tiện thanh toán hợp pháp, ngân hàng trung ương có nhiệm vụ giữ giá trị đồng tiền ổn định, hệ thống ngân hàng cam kết đổi tiền gửi ra tiền mặt theo mệnh giá. Mỗi trụ đỡ đó đều có thể kiểm tra được.
Khi một trụ đỡ gãy, niềm tin có thể sụp rất nhanh, như lịch sử các đợt siêu lạm phát cho thấy. Ngược lại, khi một vật liệu quý mà không ai chịu nhận làm thanh toán, nó vẫn chỉ là hàng hoá. Vì thế, khi đánh giá bất kỳ hình thức tiền nào, câu hỏi đầu tiên nên là "điều gì khiến người khác chấp nhận nó", trước cả câu hỏi "nó làm bằng gì".
Câu hỏi thường gặp
Tiền có bốn chức năng hay ba chức năng?
Nhiều giáo trình thêm chức năng thứ tư là tiêu chuẩn thanh toán hoãn lại, tức dùng để ghi và trả các khoản nợ trong tương lai. Chức năng này thường được coi là sự kết hợp của đơn vị tính và cất trữ giá trị, nên cách trình bày ba hay bốn chức năng đều phổ biến.
Quy luật Gresham là gì?
Quy luật Gresham phát biểu rằng khi hai loại tiền có cùng mệnh giá danh nghĩa nhưng giá trị thực khác nhau cùng lưu thông, người ta sẽ tiêu loại kém và giữ lại loại tốt. Kết quả là tiền xấu chiếm chỗ trong lưu thông còn tiền tốt bị cất đi.
Vì sao lạm phát vừa phải không làm tiền mất chức năng?
Khi lạm phát thấp và dự đoán được, người dân vẫn dùng tiền để trao đổi và tính giá thoải mái; họ chỉ chuyển phần tiết kiệm dài hạn sang tài sản sinh lời. Chỉ khi lạm phát quá cao, người ta mới bỏ đồng tiền để chuyển sang ngoại tệ hoặc hàng hoá.
Tiền có cần được nhà nước phát hành không?
Về lý thuyết thì không, ví dụ thuốc lá trong trại tù hay tiền tư nhân trong lịch sử cho thấy tiền có thể hình thành tự phát. Thực tế hiện đại, tiền quốc gia do ngân hàng trung ương phát hành chiếm ưu thế vì có luật, thuế và thể chế đỡ phía sau.
Một thứ có giá trị cao có tự động là tiền không?
Không. Kim cương, tranh quý hay đất đai đều có giá trị cao nhưng khó chia nhỏ, khó định giá nhanh và không được chấp nhận rộng rãi khi mua bán hằng ngày. Có giá trị chỉ là điều kiện cần cho chức năng cất trữ, chưa đủ cho hai chức năng còn lại.
