Năm 2021, El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên cho Bitcoin địa vị tiền pháp định, song song với đô la Mỹ. Chính phủ phát hành ví điện tử nhà nước Chivo, tặng tiền để khuyến khích người dân dùng, và mua Bitcoin cho ngân sách. Kết quả: mức dùng Bitcoin trong thanh toán hằng ngày thấp hơn nhiều so với kỳ vọng, phần lớn người dân vẫn dùng đô la.
Cuối năm 2024, để vay khoảng 1,4 tỷ USD từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), El Salvador cam kết điều chỉnh chính sách, và tháng 1/2025 Quốc hội nước này sửa luật: doanh nghiệp không còn bắt buộc nhận Bitcoin, thuế không nộp bằng Bitcoin, ví Chivo được thu hẹp dần. Câu chuyện là một thí nghiệm hiếm hoi về việc một nhà nước cố biến tài sản mã hoá thành tiền bằng luật.
Bối cảnh: một nền kinh tế đã đô la hoá
Để hiểu thí nghiệm, cần biết El Salvador đã dùng đô la Mỹ làm tiền tệ chính thức từ năm 2001, thay cho đồng colón trước đó. Nước này vì thế không có chính sách tiền tệ riêng: không tự in tiền, không tự đặt lãi suất điều hành. Điều này khác hẳn những nước có đồng tiền riêng như Việt Nam.
Kiều hối là nguồn thu rất lớn của nền kinh tế, phần lớn từ người lao động ở Mỹ gửi về. Tỷ lệ người dân có tài khoản ngân hàng thấp. Chính phủ lập luận rằng Bitcoin sẽ giúp giảm phí chuyển kiều hối, đưa người chưa có tài khoản vào hệ thống tài chính, và thu hút đầu tư, du lịch.
Những lập luận này hướng tới các vấn đề có thật. Nhưng giới phê bình chỉ ra rằng các mục tiêu đó có thể đạt bằng hệ thống thanh toán số dùng đô la, không nhất thiết cần một tài sản biến động mạnh. Họ cũng lo rằng việc buộc mọi người chấp nhận một tài sản như vậy sẽ tạo rủi ro cho người dân và ngân sách.
Dòng thời gian: từ luật năm 2021 đến sửa đổi năm 2025
Các mốc chính, ghi ở mức đã được báo chí quốc tế và tổ chức quốc tế đưa tin rộng rãi:
- Tháng 6/2021: Tổng thống Nayib Bukele công bố kế hoạch; ngày 9/6/2021 Quốc hội El Salvador thông qua Luật Bitcoin, cho Bitcoin địa vị tiền pháp định và yêu cầu các bên kinh doanh chấp nhận khi có khả năng kỹ thuật.
- Ngày 7/9/2021: luật có hiệu lực. Chính phủ ra mắt ví Chivo, tặng mỗi công dân đăng ký một khoản Bitcoin tương đương 30 USD, lắp mạng lưới máy rút tiền Chivo. Ngày ra mắt gặp lỗi kỹ thuật và giá Bitcoin giảm mạnh trong ngày.
- Năm 2022: IMF nhiều lần khuyến nghị El Salvador thu hẹp phạm vi của Luật Bitcoin vì rủi ro với ổn định tài chính, ngân sách và bảo vệ người tiêu dùng. Giá Bitcoin giảm sâu trong năm khiến khoản Bitcoin chính phủ mua lỗ trên giấy.
- Tháng 12/2024: El Salvador đạt thoả thuận cấp chuyên viên với IMF cho chương trình vay khoảng 1,4 tỷ USD, kèm cam kết điều chỉnh chính sách về Bitcoin.
- Cuối tháng 1/2025: Quốc hội sửa Luật Bitcoin: khu vực tư nhân được tự nguyện chấp nhận Bitcoin, thuế không thu bằng Bitcoin, vai trò của nhà nước trong ví Chivo được rút dần. Giới bình luận còn khác nhau về việc sau sửa đổi Bitcoin còn được gọi là tiền pháp định theo nghĩa đầy đủ hay không.
Cần lưu ý: chính sách tại El Salvador vẫn có thể thay đổi tiếp, và các con số về lượng Bitcoin chính phủ nắm giữ được báo chí cập nhật liên tục. Bài viết chỉ dừng ở những mốc đã rõ, khuyên bạn đọc kiểm tin mới từ các nguồn chính thức.
Người dân thực sự đã dùng Bitcoin đến đâu
Bằng chứng mạnh nhất về mức sử dụng đến từ khảo sát. Một nghiên cứu của các nhà kinh tế Fernando Alvarez, David Argente và Diana Van Patten, công bố dưới dạng tài liệu làm việc của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) năm 2022, dựa trên khảo sát trực tiếp hộ gia đình, cho thấy nhiều người tải ví Chivo chủ yếu để nhận khoản thưởng 30 USD; sau khi tiêu hết khoản thưởng, phần lớn không dùng tiếp. Tỷ lệ doanh nghiệp nhận Bitcoin thấp, và trong số doanh nghiệp nhận, doanh thu bằng Bitcoin chiếm phần rất nhỏ.
Số liệu về kiều hối do ngân hàng trung ương El Salvador công bố trong các năm sau cũng cho thấy phần kiều hối đi qua ví điện tử, trong đó có ví tiền mã hoá, chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ so với các kênh truyền thống.
Lý do được các nhà nghiên cứu nêu khá nhất quán: người dân đã có đô la, một đồng tiền ổn định và được chấp nhận ở mọi nơi; họ không có động cơ đổi sang một tài sản biến động mạnh để mua bán hằng ngày. Thêm vào đó là lo ngại về lỗi ví, về bảo mật, và việc thiếu hiểu biết về công nghệ. Hiệu ứng mạng của đô la quá mạnh để một đạo luật vượt qua.
Kiều hối qua Bitcoin: lập luận về chi phí được kiểm lại
Lập luận kinh tế được nhắc nhiều nhất khi ban hành Luật Bitcoin là giảm phí chuyển kiều hối. Về nguyên tắc, chuyển một giá trị qua mạng Bitcoin, nhất là qua các lớp thanh toán nhanh xây trên Bitcoin, có thể rẻ hơn phí của các công ty chuyển tiền truyền thống. Nhưng lập luận này bỏ qua một chi tiết: người gửi ở Mỹ kiếm tiền bằng đô la, người nhận ở El Salvador tiêu bằng đô la. Muốn dùng Bitcoin làm cầu nối, phải đổi đô la sang Bitcoin ở đầu gửi và đổi ngược lại ở đầu nhận.
Mỗi lần đổi có chênh lệch giá mua bán và phí dịch vụ, và trong khoảng thời gian giữa hai lần đổi, giá Bitcoin có thể thay đổi. Vì vậy, chi phí thật của một lần chuyển kiều hối qua Bitcoin không chỉ là phí mạng, mà là tổng của phí đổi hai đầu cộng với rủi ro giá. Thực tế, nhiều người dùng ví Chivo để giữ và chuyển phần đô la trong ví chứ không phải phần Bitcoin.
Bài học ở đây mang tính phương pháp: khi đánh giá một công nghệ thanh toán mới, cần tính chi phí trọn vòng từ đồng tiền người gửi kiếm được tới đồng tiền người nhận tiêu, không chỉ chi phí ở khâu ở giữa. Phép tính trọn vòng thường cho kết quả khác hẳn quảng cáo.
Những rủi ro IMF và giới kinh tế đã cảnh báo
Rủi ro ngân sách. Khi nhà nước dùng ngân sách mua một tài sản biến động mạnh, giá trị tài sản đó trồi sụt kéo theo rủi ro với tài chính công, nhất là ở một nước đang cần vay nợ.
Rủi ro ổn định tài chính. Nếu ngân hàng, doanh nghiệp nắm giữ nhiều Bitcoin, một đợt giảm giá mạnh có thể lan sang bảng cân đối của họ.
Rủi ro cho người tiêu dùng. Người dân ít kinh nghiệm có thể mất tiền vì biến động giá, lỗi ví, lừa đảo, mất khoá truy cập.
Rủi ro liêm chính tài chính. Tài sản mã hoá có thể bị lợi dụng để rửa tiền nếu không có kiểm soát chặt, ảnh hưởng tới quan hệ của hệ thống ngân hàng nước đó với quốc tế.
Rủi ro pháp lý khi bắt buộc chấp nhận. Buộc người bán nhận một tài sản có giá thay đổi liên tục đẩy rủi ro sang họ; đây là điểm IMF đề nghị sửa sớm nhất và cũng là điểm được sửa trong năm 2025.
Bài học rút ra, nhìn từ góc tiền tệ
Bài học thứ nhất: địa vị pháp lý không tự tạo ra tiền. Tiền pháp định thành công vì nhiều yếu tố cùng lúc: nhà nước thu thuế bằng nó, hệ thống ngân hàng dùng nó, giá cả và hợp đồng tính bằng nó, và giá trị của nó tương đối ổn định. Luật Bitcoin cho địa vị pháp lý nhưng không thay đổi được các yếu tố còn lại.
Bài học thứ hai: hiệu ứng mạng của một đồng tiền đã phổ biến rất khó đảo ngược. Ở El Salvador, đối thủ của Bitcoin là đô la Mỹ, đồng tiền mạnh nhất thế giới. Ở những nước có đồng tiền yếu và lạm phát cao, cục diện có thể khác, và đó cũng chính là lý do nhiều ngân hàng trung ương lo ngại về các tài sản mã hoá, đặc biệt là stablecoin neo đô la.
Bài học thứ ba liên quan tới thiết kế chính sách: mục tiêu tài chính toàn diện và giảm phí kiều hối có thể đạt bằng nhiều công cụ, như hệ thống thanh toán nhanh, ví điện tử bằng đồng tiền chính thức. Chọn một công cụ rủi ro cao kèm yêu cầu bắt buộc khiến chi phí xã hội lớn hơn lợi ích. Đến nay, thí nghiệm El Salvador thường được giới kinh tế dẫn như ví dụ về giới hạn của việc ban hành tiền bằng mệnh lệnh, dù những người ủng hộ vẫn nhấn mạnh tác động truyền thông và du lịch.
Ý nghĩa với người đọc Việt Nam
Việt Nam có đồng tiền riêng, có chính sách tiền tệ riêng, và pháp luật không công nhận tiền mã hoá là phương tiện thanh toán. Hướng đi của Việt Nam là quản lý tài sản mã hoá như một loại tài sản số, cho thí điểm thị trường có kiểm soát với giao dịch bằng đồng Việt Nam theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP. Vì vậy một kịch bản kiểu El Salvador không nằm trong khung pháp lý hiện hành.
Điều đáng rút ra ở cấp cá nhân là sự tỉnh táo trước những câu chuyện "cả một quốc gia đã chọn Bitcoin" thường được dùng trong quảng cáo mời gọi đầu tư. Câu chuyện thật phức tạp hơn nhiều, và chính quốc gia đó đã phải điều chỉnh.
Tài sản mã hoá có giá biến động rất mạnh, có thể mất phần lớn giá trị trong thời gian ngắn; người nắm giữ còn đối mặt rủi ro mất khoá truy cập, sàn hoặc dịch vụ trung gian sụp đổ, và các chiêu lừa đảo mời gọi đầu tư. Bài viết chỉ nhằm giải thích kinh tế tiền tệ, không phải lời khuyên mua, bán hay nắm giữ bất kỳ tài sản nào.
Câu hỏi thường gặp
Hiện nay Bitcoin còn là tiền pháp định ở El Salvador không?
Sau sửa đổi tháng 1/2025, việc chấp nhận Bitcoin trong khu vực tư nhân là tự nguyện và thuế không nộp bằng Bitcoin. Các nguồn bình luận khác nhau về việc gọi đó còn là tiền pháp định hay không; cách chắc nhất là đọc văn bản luật hiện hành của El Salvador.
Vì sao IMF lại quan tâm tới chuyện Bitcoin ở El Salvador?
IMF cho các nước vay khi gặp khó khăn tài chính và thường gắn khoản vay với cam kết chính sách nhằm giảm rủi ro. IMF lo ngại Bitcoin tạo rủi ro cho ngân sách, ổn định tài chính và người tiêu dùng, nên đề nghị El Salvador thu hẹp phạm vi Luật Bitcoin.
Có nước nào khác cũng cho Bitcoin làm tiền pháp định không?
Cộng hoà Trung Phi từng thông báo một chính sách tương tự năm 2022 nhưng nhanh chóng thu hẹp sau đó. Ngoài các trường hợp ít ỏi này, hầu hết các nước không cho tài sản mã hoá địa vị tiền pháp định và nhiều nước chọn quản lý như một loại tài sản.
Ví Chivo là gì?
Chivo là ví điện tử do chính phủ El Salvador đưa ra năm 2021, cho phép giữ và chuyển cả Bitcoin lẫn đô la, kèm khoản thưởng ban đầu tương đương 30 USD cho người đăng ký. Theo cam kết với IMF, vai trò của nhà nước trong ví này được thu hẹp dần.
Kinh nghiệm El Salvador có nói Bitcoin là tài sản xấu không?
Không. Thí nghiệm cho thấy giới hạn của việc dùng Bitcoin làm tiền trong đời sống hằng ngày, chứ không trực tiếp đánh giá Bitcoin như một tài sản đầu tư. Hai câu hỏi đó khác nhau, và bài viết này không đưa ra lời khuyên đầu tư.
