Ở Việt Nam, tiền rách, bẩn, mờ, dán băng keo, cháy, thủng có thể được đổi miễn phí tại chi nhánh Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại, nếu hư hỏng không phải do cố ý huỷ hoại. Tiền hỏng do quá trình lưu thông được đổi ngay; tiền bị cháy, rách mất một phần, can dán thì phải còn đủ diện tích và nhận biết được các yếu tố bảo an mới được xét đổi. Tiền bị cố ý phá hoại (cắt, xé, đục lỗ, viết vẽ có chủ ý, gấp thành đồ vật) không được đổi.
Văn bản điều chỉnh là thông tư của Ngân hàng Nhà nước về thu, đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông (Thông tư 25/2013/TT-NHNN, theo tra cứu đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 16/2026/TT-NHNN). Quy định có thể tiếp tục thay đổi, nên trước khi mang số tiền lớn đi đổi, hãy hỏi trước ngân hàng nơi định đến.
Ba nhóm tiền hỏng và cách xử lý
Phân loại dưới đây giúp bạn biết trước tờ tiền của mình thuộc nhóm nào. Các tiêu chí chi tiết về tỷ lệ diện tích tối thiểu do văn bản quy định; ngân hàng là nơi xác định cuối cùng.
| Nhóm | Ví dụ | Cách xử lý | Mất phí không |
|---|---|---|---|
| Hỏng do lưu thông | Rách đôi còn đủ mảnh, mờ, bẩn, nhàu, ố màu do dùng lâu; lỗi kỹ thuật in | Đổi ngay, không hạn chế số lượng | Không |
| Hỏng do sự cố, bảo quản | Cháy xém, thủng, rách mất một phần, mối xông, dính hoá chất, polymer co vì nhiệt, can dán | Xét đổi nếu còn đủ diện tích và nhận biết được yếu tố bảo an; có thể phải gửi giám định | Không |
| Bị cố ý phá hoại | Cắt, xé có chủ ý, đục lỗ, gấp thành hình, viết vẽ, in thêm nội dung, làm biến dạng | Không đổi; hành vi huỷ hoại tiền có thể bị xử phạt | Không áp dụng |
Ranh giới giữa nhóm hai và nhóm ba là ý chí: tờ tiền bị chuột cắn khác hẳn tờ tiền bị cắt để trang trí. Nhân viên ngân hàng dựa vào hình dạng hư hỏng và lời khai để đánh giá, nên hãy trình bày trung thực nguyên nhân.
Đổi ở đâu, cần mang gì
Nơi đổi gồm chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tại các tỉnh, thành và các ngân hàng thương mại, tổ chức được Ngân hàng Nhà nước giao làm đơn vị thu đổi. Trên thực tế, chi nhánh ngân hàng thương mại gần nhà là lựa chọn tiện nhất cho vài tờ tiền hỏng; với số lượng lớn hoặc tờ hư hỏng nặng, chi nhánh Ngân hàng Nhà nước có nghiệp vụ giám định đầy đủ hơn.
Với tiền hỏng do lưu thông, bạn thường không cần giấy tờ gì, chỉ cần mang tiền tới quầy. Với tiền hư hỏng do sự cố như cháy, mối xông, bạn mang hiện vật (tức chính các mảnh tiền), có thể được yêu cầu xuất trình giấy tờ tuỳ thân và điền đề nghị đổi. Nếu cần giám định, ngân hàng sẽ lập biên bản tiếp nhận và hẹn thời gian trả kết quả.
Một số chi nhánh ngân hàng thương mại có thể chưa quen nghiệp vụ này hoặc từ chối với lý do bận. Bạn có quyền hỏi rõ lý do và đề nghị được hướng dẫn tới đơn vị phù hợp. Gọi trước đường dây chăm sóc khách hàng của ngân hàng để biết chi nhánh nào nhận đổi sẽ tiết kiệm công đi lại.
Cách giữ tờ tiền hỏng để dễ được đổi
Nhiều tờ tiền lẽ ra đổi được nhưng bị chính người giữ làm hỏng thêm trong lúc cố "cứu". Một vài nguyên tắc:
- Gom đủ mảnh. Với tiền rách, giữ mọi mảnh của cùng một tờ, kể cả mảnh nhỏ. Diện tích còn lại là tiêu chí quan trọng khi xét đổi.
- Đừng dán nhiều lớp băng keo. Nếu cần giữ các mảnh liền nhau, dùng một lớp băng dính trong mỏng, dán thẳng hàng theo đúng bố cục. Băng keo dày, đục có thể che mất yếu tố bảo an.
- Với tiền cháy, không phủi tro. Đặt nguyên khối tiền cháy vào hộp cứng hoặc túi nhựa, tránh làm vỡ thêm. Phần tro vẫn có thể giúp giám định.
- Với tiền bị ướt, phơi khô tự nhiên. Trải phẳng ở nơi thoáng, không phơi nắng gắt, không sấy, không là. Tiền polymer gặp nhiệt sẽ co lại vĩnh viễn.
- Với tiền bị mối xông, dính hoá chất, để nguyên hiện trạng, cho vào túi kín, mang tới ngân hàng càng sớm càng tốt.
- Ghi lại nguyên nhân. Ghi ngắn gọn chuyện gì xảy ra, khi nào, để trình bày nhất quán khi được hỏi.
Những nguyên tắc này đặc biệt hữu ích sau các sự cố như cháy nhà, ngập lụt, khi người dân thường mang cả túi tiền hỏng đi đổi. Giữ đúng cách từ đầu giúp quá trình giám định nhanh hơn và tăng khả năng được đổi đủ.
Tiền polymer bị co, giặt nhầm, để gần lửa
Tiền polymer chịu nước tốt: giặt nhầm trong túi quần thường không làm hỏng, chỉ cần để khô tự nhiên. Điểm yếu của polymer là nhiệt. Là quần áo còn tiền trong túi, để ví trên bếp, sấy bằng máy sấy tóc ở mức nóng, đặt cạnh nguồn nhiệt cao, có thể làm tờ tiền co rúm, cong vênh, mất hình dạng.
Tờ tiền co vì nhiệt vẫn là tiền thật, nhưng thường không tiêu được vì người nhận nghi ngờ và máy đếm không nhận. Đây là trường hợp thuộc nhóm hỏng do bảo quản, mang tới ngân hàng để được xem xét. Đừng cố là phẳng lại, vì nhiệt thêm chỉ làm hỏng nặng hơn.
Với tiền giấy cotton mệnh giá nhỏ, kẻ thù lại là nước và mối mọt. Tiền cotton ngấm nước lâu có thể bị mục, mực nhoè; tiền cất lâu trong tủ gỗ, hòm ẩm dễ bị mối xông. Người lớn tuổi hay cất tiền mặt trong nhà nên dùng hộp kín, khô, kiểm tra định kỳ, và cân nhắc gửi khoản lớn vào ngân hàng để tránh rủi ro hư hỏng lẫn mất cắp.
Vì sao tiền bị cố ý phá hoại không được đổi
Nhiều người ngạc nhiên khi tờ tiền chỉ bị gấp thành hình con hạc, viết vài chữ chúc mừng, hay cắt góc để làm đồ thủ công lại bị từ chối đổi. Lý do là pháp luật coi tiền là tài sản đặc biệt do Nhà nước phát hành, và huỷ hoại tiền là hành vi bị cấm, có thể bị xử phạt hành chính. Đổi tiền cho những tờ bị cố ý phá hoại chẳng khác gì khuyến khích hành vi đó.
Các hành vi thường gặp gồm: cắt, xé có chủ ý; đục lỗ; gấp tiền thành đồ vật trang trí (bó hoa tiền, hình thú); viết, vẽ, in, đóng dấu lên tiền; dán tiền lên vật khác. Mức xử phạt cụ thể do nghị định về xử phạt trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng quy định; nên tra văn bản hiện hành nếu cần.
Một thực tế đáng nói là thói quen làm "bó hoa tiền" dịp lễ, cưới. Nếu dùng ghim, băng dính, gấp mạnh, tờ tiền rất dễ rách, hằn nếp, thủng lỗ. Cách an toàn hơn là cuộn hoặc kẹp tiền mà không làm hỏng, hoặc tặng bằng phong bì, chuyển khoản kèm lời chúc. Giữ tờ tiền nguyên vẹn vừa đúng luật vừa giữ được giá trị của món quà.
Đổi tiền sau hoả hoạn, bão lũ: những điều nên biết
Sau các sự cố lớn như cháy nhà, ngập lụt, nhiều gia đình mang tới ngân hàng cả khối tiền dính chặt, cháy xém, mục nát. Đây là trường hợp tiền hư hỏng do sự cố, thuộc nhóm được xét đổi, và thường phải qua giám định vì không thể đếm, nhận diện ngay tại quầy. Ở những đợt thiên tai lớn, các chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tại địa phương từng chủ động thông báo hướng dẫn và tổ chức tiếp nhận đổi tiền hư hỏng cho người dân.
Điều quan trọng nhất là không tự tách các tờ tiền dính chặt khi chúng còn ướt hoặc đã cháy giòn. Việc tách thô bạo làm rách, vỡ, mất diện tích, khiến tờ tiền từ chỗ đổi được thành không đủ điều kiện. Cứ giữ nguyên khối, cho vào hộp cứng hoặc túi nhựa, ghi chú số tiền ước tính và nguyên nhân, rồi mang tới ngân hàng để chuyên viên xử lý.
Quá trình giám định có thể mất thời gian, và số tiền được đổi phụ thuộc vào số tờ còn nhận diện được. Hãy hỏi rõ thời hạn trả kết quả, giữ biên bản tiếp nhận, và giữ liên lạc với chi nhánh. Đây cũng là lời nhắc rằng tiền gửi ngân hàng không bị cháy hay ngập; khoản tiền mặt lớn cất ở nhà luôn đi kèm rủi ro vật lý mà bảo hiểm tiền gửi không bù được.
Hiểu lầm phổ biến khi đổi tiền hỏng
"Đổi tiền rách phải mất phí." Theo quy định, việc thu đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông là miễn phí. Những dịch vụ ngoài chợ nhận "đổi tiền rách lấy phí" không phải kênh chính thức, và có rủi ro bị đổi thiếu hoặc nhận lại tiền giả.
"Tiền dán băng keo là không tiêu được nữa." Tiền dán băng keo vẫn là tiền thật. Nhiều người bán ngại nhận, nhưng bạn có thể đổi tại ngân hàng nếu tờ tiền còn đủ diện tích và giữ nguyên bố cục.
"Cứ còn số sê-ri là đổi được." Số sê-ri chỉ là một trong các yếu tố. Tiêu chí xét đổi gồm diện tích còn lại, việc nhận biết được yếu tố bảo an và nguyên nhân hư hỏng.
"Ngân hàng chỉ đổi cho khách có tài khoản." Quy định về thu đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông không đặt điều kiện phải là khách hàng có tài khoản. Nếu gặp trở ngại, hãy đề nghị chi nhánh giải thích hoặc tìm đến chi nhánh Ngân hàng Nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Tiền rách làm đôi mà còn đủ hai nửa có đổi được không?
Thường là được, vì đây là trường hợp phổ biến của tiền hỏng do lưu thông. Hãy giữ đủ hai nửa của cùng một tờ, có thể dán một lớp băng dính mỏng cho liền, rồi mang tới ngân hàng. Nếu hai nửa thuộc hai tờ khác nhau thì không được ghép.
Tiền bị cháy chỉ còn một nửa có được đổi không?
Tiền bị cháy được xét đổi nếu phần còn lại đạt tỷ lệ diện tích tối thiểu theo quy định và còn nhận biết được yếu tố bảo an. Các bản tóm lược quy định hiện nay thường nêu ngưỡng khoảng sáu mươi phần trăm; ngân hàng sẽ là nơi xác định cụ thể.
Đổi tiền hỏng mất bao lâu?
Tiền hỏng do lưu thông thường được đổi ngay tại quầy. Tiền hư hỏng nặng cần giám định có thể mất thêm thời gian; ngân hàng sẽ lập biên bản và hẹn ngày trả kết quả. Nên hỏi rõ thời hạn khi nộp.
Tiền xu bị mòn, méo có đổi được không?
Quy định về tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông áp dụng cho cả tiền giấy, polymer và tiền kim loại. Với tiền xu hỏng do lưu thông, bạn có thể hỏi ngân hàng để đổi; tiền xu bị cố ý đục, cắt, làm biến dạng thì không được đổi.
Vì sao người bán không chịu nhận tiền rách dù ngân hàng vẫn đổi?
Người bán lo mất công đi đổi và sợ người sau không nhận. Pháp luật không buộc người bán phải nhận tiền đã hư hỏng trong mọi trường hợp. Cách gọn nhất là tự mang tờ tiền đó tới ngân hàng đổi lấy tờ lành.
