Ở Việt Nam, tiền lẻ khan hiếm vì tiền xu gần như không còn lưu thông (Ngân hàng Nhà nước ngừng phát hành thêm tiền xu từ năm 2011) và các mệnh giá giấy nhỏ ít được dùng. Hệ quả là chuyện thối tiền bằng kẹo, làm tròn giá theo ý người bán, hay giá niêm yết 99.000 đồng mà khách phải trả 100.000 đồng. Thanh toán số giải quyết được gần như trọn vẹn vấn đề này, vì chuyển khoản trả đúng đến từng đồng.
Với giao dịch tiền mặt, cách công bằng nhất mà nhiều nước áp dụng là làm tròn tổng hoá đơn theo quy tắc đối xứng (lên hoặc xuống về mệnh giá gần nhất), chỉ áp dụng khi trả tiền mặt. Bài này giải thích vì sao tiền lẻ biến mất, kinh nghiệm của Canada, Úc, và cách bạn xử lý khi gặp chuyện thối tiền thiếu.
Vì sao tiền lẻ và tiền xu biến mất
Lý do đầu tiên là chi phí. Mỗi đồng xu, mỗi tờ tiền nhỏ đều tốn tiền đúc, in, vận chuyển, kiểm đếm. Khi giá cả tăng theo thời gian, mệnh giá nhỏ mua được càng ít, đến mức chi phí làm ra và xử lý nó gần bằng hoặc vượt giá trị của nó. Nhiều nước đã gặp tình trạng một đồng xu nhỏ nhất tốn chi phí đúc cao hơn mệnh giá.
Lý do thứ hai là thói quen. Ở Việt Nam, tiền xu được phát hành trở lại từ năm 2003 nhưng người dân ít dùng: nặng ví, dễ rơi, người bán ngại nhận vì khó thối lại. Từ năm 2011, Ngân hàng Nhà nước ngừng phát hành thêm tiền xu vào lưu thông. Tiền xu vẫn có giá trị thanh toán, nhưng hầu như chỉ còn thấy ở một số nơi như máy bán hàng, quầy siêu thị lớn.
Lý do thứ ba là thanh toán số. Khi ngày càng nhiều khoản nhỏ được trả bằng chuyển khoản, nhu cầu giữ tiền lẻ giảm. Người bán giữ ít tiền lẻ hơn, nên khi gặp khách trả tiền mặt mệnh giá lớn, chuyện thiếu tiền thối càng hay xảy ra. Hai xu hướng tự củng cố nhau: càng ít tiền lẻ lưu thông, khách càng chuộng chuyển khoản; càng nhiều người chuyển khoản, người bán càng ít lý do giữ tiền lẻ.
Giá lẻ 99.000 đồng: vì sao người bán thích con số này
Giá kết thúc bằng 9 có tên trong tiếp thị là giá tâm lý. Nghiên cứu của Manoj Thomas và Vicki Morwitz năm 2005 về "hiệu ứng chữ số bên trái" cho thấy người mua có xu hướng cảm nhận 2,99 rẻ hơn 3,00 nhiều hơn mức chênh thật, vì não đọc chữ số đầu tiên và xử lý nhanh. Ở Việt Nam, giá 99.000 hay 199.000 đồng là ứng dụng quen thuộc.
Vấn đề nảy sinh khi khách trả tiền mặt. Mệnh giá nhỏ nhất mà người bán thường có là 1.000 hoặc 2.000 đồng; nhiều nơi không có cả những tờ này. Khách đưa 100.000 đồng, người bán "quên" thối 1.000 đồng hoặc thối bằng một viên kẹo. Mỗi lần chỉ một nghìn đồng, nhưng cộng lại trên hàng triệu giao dịch, phần chênh lệch là một khoản không nhỏ chuyển từ người mua sang người bán.
Đây không phải lúc nào cũng là cố ý; thường là do thiếu tiền lẻ thật. Nhưng một cửa hàng niêm yết giá kết thúc bằng 9 mà không chuẩn bị tiền thối thì về bản chất đang để người mua gánh phần làm tròn. Người bán có trách nhiệm hoặc niêm yết giá tròn, hoặc chuẩn bị đủ tiền lẻ, hoặc chủ động làm tròn xuống có lợi cho khách.
Kinh nghiệm làm tròn ở các nước
Hai trường hợp được ghi nhận rõ trong tài liệu chính thức, đều làm tròn chỉ với thanh toán tiền mặt.
| Nước | Thay đổi | Quy tắc làm tròn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Úc | Rút đồng 1 cent và 2 cent năm 1992 | Tổng hoá đơn tiền mặt làm tròn về bội số 5 cent gần nhất | Thanh toán điện tử vẫn tính chính xác |
| Canada | Ngừng phân phối đồng 1 cent từ tháng 2 năm 2013 | Tổng hoá đơn tiền mặt làm tròn về bội số 5 cent gần nhất; 1–2 cent làm tròn xuống, 3–4 cent làm tròn lên | Thanh toán bằng thẻ, séc, điện tử không làm tròn |
| Thuỵ Điển và một số nước khác | Bỏ các đồng xu mệnh giá nhỏ qua nhiều đợt | Làm tròn tổng hoá đơn tiền mặt về đơn vị nhỏ nhất còn lưu hành | Cách làm này thường được gọi là "làm tròn kiểu Thuỵ Điển" |
Ba nguyên tắc chung: (1) làm tròn tổng hoá đơn, không làm tròn từng món; (2) làm tròn đối xứng, lên và xuống với xác suất như nhau, nên về dài hạn không bên nào lợi; (3) chỉ áp dụng với tiền mặt, còn thanh toán điện tử trả đúng giá. Nghiên cứu ở các nước này không thấy làm tròn đối xứng gây lạm phát đáng kể.
Thối tiền bằng kẹo: góc nhìn công bằng
Người mua có quyền nhận đủ tiền thối. Theo nguyên tắc chung của giao dịch, khách trả tiền vượt giá thì được nhận lại phần chênh bằng tiền. Kẹo, tăm, khăn giấy là thứ người mua không đặt mua; nhận chúng thay tiền chỉ nên là lựa chọn tự nguyện.
Thiếu tiền lẻ là vấn đề thật của người bán. Người bán nhỏ thường không đổi được nhiều tiền lẻ ở ngân hàng, và khách ngày càng ít mang tiền lẻ. Thông cảm với khó khăn này giúp hai bên tìm giải pháp, như chuyển khoản phần lẻ hoặc làm tròn có thoả thuận.
Làm tròn xuống là cách giữ uy tín. Nhiều cửa hàng chủ động làm tròn xuống khi thiếu tiền lẻ. Khoản chênh nhỏ đổi lấy thiện cảm của khách thường là món hời về lâu dài.
Với siêu thị, chuỗi cửa hàng lớn, tiêu chuẩn cao hơn. Nơi có quy trình thu ngân chuyên nghiệp nên có đủ tiền lẻ hoặc chính sách làm tròn công khai. Nếu bị thối thiếu thường xuyên, người tiêu dùng có thể phản ánh với cửa hàng hoặc qua kênh bảo vệ người tiêu dùng.
Thanh toán số giải quyết được gì, và chưa giải quyết được gì
Giải quyết được: chuyển khoản, quét mã QR, thẻ đều trả đúng giá đến từng đồng. Không cần tiền thối, không có làm tròn, không có kẹo. Với người bán, tiền vào thẳng tài khoản, không phải lo đổi tiền lẻ đầu ngày. Đây là một trong những lý do thanh toán mã QR lan nhanh ở chợ và hàng quán Việt Nam.
Chưa giải quyết được: những khoản rất nhỏ như gửi xe, mua nước ở quán vỉa hè, vé xe buýt ở một số nơi vẫn dùng tiền mặt vì thao tác chuyển khoản mất thời gian hơn đưa tờ tiền. Người không dùng điện thoại thông minh vẫn cần tiền lẻ. Khi mất mạng hoặc ứng dụng ngân hàng gián đoạn, vấn đề thối tiền quay lại ngay.
Ngoài ra, thanh toán số tạo ra một kiểu "làm tròn" mới khó thấy hơn: phí dịch vụ, phí tiện ích được cộng vào hoá đơn, hoặc giá trên ứng dụng cao hơn giá tại quầy. Người tiêu dùng nên đọc kỹ tổng tiền trước khi xác nhận, như cách vẫn kiểm tiền thối khi trả tiền mặt.
Chi phí ẩn của việc thiếu tiền lẻ
Thiếu tiền lẻ nghe như chuyện vặt, nhưng cộng lại thì không nhỏ. Ví dụ giả định: một quán ăn sáng phục vụ 300 lượt khách trả tiền mặt mỗi ngày, trong đó một phần ba bị "làm tròn" lên 1.000 đồng vì quán không có tiền thối. Mỗi ngày khách trả dư khoảng 100.000 đồng, mỗi năm khoảng 36 triệu đồng. Với quán, đó là khoản thu thêm; với từng khách, đó là khoản mất nhỏ không ai đòi.
Ở chiều ngược lại, người bán cũng chịu chi phí: thời gian đi đổi tiền lẻ, rủi ro nhận tiền giả khi đổi ở chợ đen, thời gian tranh luận với khách, và thiện cảm mất đi khi khách cảm thấy bị thiệt. Nhiều người bán nhỏ thừa nhận chuyện thiếu tiền lẻ là một trong những lý do họ chuyển sang khuyến khích khách quét mã QR.
Về mặt kinh tế, tình trạng này là ví dụ của chi phí giao dịch: những khoản hao hụt không tạo ra giá trị cho ai, chỉ phát sinh vì công cụ thanh toán chưa khớp với giá cả. Thanh toán số và quy tắc làm tròn minh bạch đều là cách giảm chi phí này; chọn cách nào tuỳ vào việc khách hàng của bạn là ai.
Mẹo thực tế cho người mua và người bán
Một vài thói quen nhỏ giúp tránh hầu hết rắc rối về tiền lẻ:
- Người mua: giữ một ít tiền mệnh giá nhỏ trong ví cho gửi xe, chợ, hàng rong; dùng chuyển khoản cho các khoản có số lẻ như 99.000 hay 137.000 đồng.
- Người mua: khi nhận tiền thối, đếm ngay tại quầy; nếu được thối bằng kẹo mà không muốn, lịch sự đề nghị chuyển khoản phần lẻ hoặc bỏ qua tuỳ ý.
- Người bán: đổi đủ tiền lẻ đầu ngày, đặt mã QR ở chỗ dễ thấy để khách chọn trả đúng giá.
- Người bán: nếu thiếu tiền lẻ, chủ động làm tròn xuống hoặc hỏi ý khách trước, đừng tự ý đưa kẹo.
- Người bán: cân nhắc niêm yết giá tròn cho khách trả tiền mặt nếu thường xuyên thiếu tiền lẻ.
Những thói quen này không cần quy định mới; chúng chỉ cần hai bên tôn trọng nhau. Tiền lẻ là chuyện nhỏ, nhưng cách xử lý chuyện nhỏ thường quyết định khách có quay lại hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tiền xu Việt Nam còn tiêu được không?
Còn. Ngân hàng Nhà nước ngừng phát hành thêm tiền xu từ năm 2011, nhưng điều đó không có nghĩa tiền xu hết giá trị. Nếu người bán ngại nhận, bạn có thể mang tiền xu tới ngân hàng đổi sang tiền giấy hoặc nộp vào tài khoản.
Người bán thối kẹo thay tiền có vi phạm luật không?
Pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng yêu cầu giao dịch minh bạch, đúng giá đã niêm yết. Thối bằng hàng hoá khác mà không được khách đồng ý là không phù hợp nguyên tắc đó. Mức xử lý cụ thể nếu có cần tra văn bản hiện hành.
Làm tròn giá có gây lạm phát không?
Kinh nghiệm của Canada và Úc cho thấy làm tròn đối xứng tổng hoá đơn tiền mặt không gây lạm phát đáng kể, vì làm tròn lên và xuống bù trừ nhau theo thời gian. Rủi ro chỉ xuất hiện khi việc làm tròn luôn nghiêng về một phía.
Vì sao Việt Nam không bỏ hẳn các mệnh giá nhỏ?
Các mệnh giá nhỏ vẫn có nhu cầu ở nông thôn, chợ, các giao dịch rất nhỏ và với người không dùng thanh toán số. Quyết định về cơ cấu mệnh giá thuộc Ngân hàng Nhà nước, dựa trên chi phí, nhu cầu và thói quen sử dụng.
Có nên đề nghị người bán làm tròn xuống không?
Bạn có thể đề nghị một cách lịch sự, nhất là khi người bán thiếu tiền thối. Cách công bằng hơn là chuyển khoản đúng số tiền, vừa không ai thiệt vừa không ai phải ngại. Với khoản chênh rất nhỏ, sự linh hoạt của cả hai bên là đủ.
