Hệ thống tiền hiện đại có hai tầng. Tầng trên là tiền của ngân hàng trung ương: tiền mặt người dân cầm và tiền dự trữ các ngân hàng gửi tại ngân hàng trung ương. Tầng dưới là tiền gửi ở ngân hàng thương mại, tức số dư trong tài khoản của bạn. Phần lớn tiền chúng ta dùng nằm ở tầng dưới, nhưng nó luôn được đổi sang tầng trên theo tỷ lệ một đổi một.
Sự ngang giá đó không tự nhiên mà có. Nó được giữ bởi việc các ngân hàng quyết toán với nhau bằng tiền ngân hàng trung ương, bởi giám sát an toàn, bảo hiểm tiền gửi và vai trò người cho vay cuối cùng. Hiểu cấu trúc hai tầng là nền để hiểu vì sao tiền số do ngân hàng trung ương phát hành (CBDC) và stablecoin được bàn luận nhiều đến vậy.
Tầng trên: tiền của ngân hàng trung ương
Tiền ngân hàng trung ương là khoản nợ của chính ngân hàng trung ương. Nó có hai dạng. Dạng thứ nhất là tiền mặt, mà bất kỳ ai cũng cầm được. Dạng thứ hai là tiền dự trữ, tức số dư trong tài khoản mà các ngân hàng thương mại mở tại ngân hàng trung ương; chỉ các tổ chức được phép mới có loại tài khoản này.
Tiền ngân hàng trung ương được xem là an toàn nhất trong một quốc gia vì người phát hành không thể vỡ nợ bằng chính đồng tiền mình phát hành. Tờ tiền mặt không phụ thuộc vào sức khoẻ của bất kỳ ngân hàng thương mại nào. Dự trữ là phương tiện quyết toán cuối cùng giữa các ngân hàng: sau khi bù trừ, ngân hàng nào nợ ngân hàng nào sẽ trả bằng dự trữ.
Người dân thường chỉ tiếp xúc tầng trên qua tiền mặt. Đây là lý do tiền mặt có ý nghĩa vượt khỏi chuyện tiện hay bất tiện: nó là cánh cửa duy nhất để công chúng nắm trực tiếp tiền của ngân hàng trung ương. Một trong những động cơ của các dự án tiền số ngân hàng trung ương là giữ cánh cửa này khi tiền mặt ngày càng ít dùng.
Tầng dưới: tiền gửi ở ngân hàng thương mại
Tiền gửi là khoản nợ của ngân hàng thương mại đối với bạn. Như bài về tạo tiền đã giải thích, phần lớn tiền gửi được tạo ra khi ngân hàng cho vay. Ngân hàng không giữ đủ tiền ngân hàng trung ương để đổi toàn bộ tiền gửi cùng lúc; họ chỉ giữ một phần dự trữ và tài sản thanh khoản.
Tầng dưới có ưu thế về tiện ích: chuyển khoản, thẻ, ví, ủy nhiệm chi, trả lương, tất cả đều chạy trên tiền gửi. Đổi lại, nó mang rủi ro tín dụng của ngân hàng: nếu ngân hàng mất khả năng thanh toán, tiền gửi có thể không được trả đầy đủ, trừ phần được bảo hiểm.
Điều đáng chú ý là với người dùng hằng ngày, sự khác biệt giữa hai tầng gần như vô hình. Bạn không phân biệt 1 triệu đồng tiền mặt với 1 triệu đồng trong tài khoản ở ngân hàng A hay ngân hàng B. Sự vô hình ấy chính là thành tựu của hệ thống, và nó dựa trên các cơ chế ở phần tiếp theo.
Cấu trúc hai tầng hình thành thế nào
Cấu trúc hai tầng không phải thiết kế từ đầu mà hình thành dần. Thế kỷ 18 và 19, ở nhiều nước, các ngân hàng tư nhân tự phát hành giấy bạc riêng, và giá trị giấy bạc của mỗi ngân hàng phụ thuộc vào uy tín của chính ngân hàng đó. Người cầm giấy bạc của một ngân hàng ở xa có khi phải chấp nhận đổi với giá thấp hơn mệnh giá.
Dần dần, quyền phát hành giấy bạc được tập trung về một ngân hàng duy nhất. Ở Anh, Đạo luật Ngân hàng năm 1844 hạn chế quyền phát hành của các ngân hàng khác và mở đường cho Ngân hàng Anh độc quyền phát hành giấy bạc. Các nước khác đi theo những con đường riêng, nhưng kết quả chung là: tiền mặt trở thành độc quyền của ngân hàng trung ương, còn ngân hàng thương mại chuyển sang cung cấp tiền gửi.
Cùng lúc, các ngân hàng mở tài khoản tại ngân hàng trung ương để quyết toán với nhau, tạo nên tầng trên dưới dạng dự trữ. Sự ra đời của bảo hiểm tiền gửi và giám sát ngân hàng trong thế kỷ 20 hoàn thiện cấu trúc, làm cho tiền gửi ở mọi ngân hàng có giá trị ngang nhau trong mắt người dùng.
Vì sao một đồng gửi luôn bằng một đồng mặt
Quyết toán bằng tiền ngân hàng trung ương. Khi bạn chuyển tiền từ ngân hàng A sang ngân hàng B, hai ngân hàng quyết toán bằng dự trữ trên hệ thống thanh toán của ngân hàng trung ương. Ở Việt Nam, đó là hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng do Ngân hàng Nhà nước vận hành. Vì cùng quy về một loại tiền chung, tiền gửi ở các ngân hàng khác nhau có giá trị như nhau.
Cam kết đổi theo mệnh giá. Ngân hàng cam kết trả tiền gửi theo mệnh giá khi khách yêu cầu. Cam kết này có giá trị vì ngân hàng được quản lý thanh khoản chặt và có thể vay ngân hàng trung ương khi cần.
Giám sát an toàn. Cơ quan giám sát đặt chuẩn về vốn, thanh khoản, quản trị rủi ro, kiểm tra định kỳ, và can thiệp khi ngân hàng yếu kém. Mục tiêu là để nguy cơ không trả được tiền gửi đủ nhỏ.
Bảo hiểm tiền gửi. Tiền gửi của cá nhân được tổ chức bảo hiểm tiền gửi chi trả trong hạn mức theo quy định hiện hành nếu ngân hàng đổ vỡ. Điều này làm giảm động cơ rút tiền ồ ạt khi có tin đồn.
Người cho vay cuối cùng. Ngân hàng trung ương sẵn sàng cho ngân hàng lành mạnh vay khi thiếu thanh khoản tạm thời, theo nguyên tắc mà Walter Bagehot mô tả trong Lombard Street năm 1873: cho vay rộng rãi, với tài sản bảo đảm tốt, ở mức lãi phạt.
So sánh hai tầng tiền và lớp thứ ba
Ngoài hai tầng chính, đời sống hiện đại còn có một lớp thứ ba: số dư do tổ chức không phải ngân hàng phát hành. Đặt ba lớp cạnh nhau sẽ thấy rõ khác biệt.
| Tiêu chí | Tiền ngân hàng trung ương | Tiền gửi ngân hàng thương mại | Số dư ví điện tử, stablecoin |
|---|---|---|---|
| Ai nợ người cầm | Ngân hàng trung ương | Ngân hàng thương mại | Công ty ví hoặc tổ chức phát hành |
| Rủi ro người phát hành | Gần như không | Có, được giảm bằng giám sát và bảo hiểm | Tuỳ cơ chế giữ tài sản đảm bảo và quy định |
| Đổi sang tiền mặt theo mệnh giá | Chính nó là tiền mặt hoặc dự trữ | Có, cam kết pháp lý | Ví được cấp phép: có; stablecoin: không phải lúc nào cũng giữ được |
| Ai được cầm | Tiền mặt: mọi người; dự trữ: ngân hàng | Chủ tài khoản | Người dùng dịch vụ |
| Dùng để quyết toán liên ngân hàng | Có | Không | Không |
Ví dụ về rủi ro mất ngang giá: tháng 3 năm 2023, một stablecoin lớn neo theo đô la Mỹ đã tạm thời giao dịch dưới mức một đô la sau khi tổ chức phát hành công bố có một phần tài sản dự trữ gửi tại một ngân hàng Mỹ vừa đổ vỡ. Tiền gửi ngân hàng thương mại được bảo vệ bởi nhiều lớp mà stablecoin không có.
Hai tầng tiền tệ và các tranh luận về CBDC, stablecoin
Tiền số ngân hàng trung ương (CBDC) bán lẻ sẽ cho người dân nắm trực tiếp tiền tầng trên dưới dạng điện tử, giống như một "tiền mặt số". Lợi ích được kỳ vọng là giữ cho công chúng tiếp cận tiền an toàn nhất khi tiền mặt ít dùng. Rủi ro chính được giới ngân hàng trung ương thảo luận là: khi có căng thẳng, người dân có thể rút tiền gửi chuyển hết sang CBDC chỉ bằng vài thao tác, làm các đợt rút tiền ồ ạt nhanh hơn. Vì vậy nhiều thiết kế đề xuất giới hạn số dư CBDC mỗi người.
Stablecoin là một lớp ngoài cả hai tầng: tổ chức tư nhân phát hành token hứa đổi theo một đồng tiền pháp định, dựa trên tài sản dự trữ. Các ngân hàng trung ương lo ngại vì nếu stablecoin được dùng rộng mà không có các lớp bảo vệ như tiền gửi, tính ngang giá có thể vỡ, và tiền gửi có thể rời hệ thống ngân hàng.
Cả hai tranh luận đều quy về câu hỏi cũ: có nên giữ cấu trúc hai tầng như hiện nay hay không, và nếu thêm lớp mới thì làm sao giữ được nguyên tắc một đồng là một đồng, bất kể nằm ở đâu. Giới ngân hàng trung ương gọi nguyên tắc này là tính duy nhất của tiền.
Hệ quả thực tế cho người gửi tiền
Biết cấu trúc hai tầng giúp bạn đánh giá rủi ro một cách bình tĩnh. Tiền mặt không có rủi ro ngân hàng nhưng có rủi ro mất, cháy, trộm. Tiền gửi có rủi ro ngân hàng nhỏ, được giảm nhờ giám sát và bảo hiểm trong hạn mức. Số dư ở một ví điện tử được cấp phép nằm ở lớp thứ ba, được đảm bảo bằng tiền gửi của công ty ví tại ngân hàng. Số dư ở một ứng dụng không được cấp phép thì không có lớp bảo vệ nào.
Với khoản tiền lớn, nên biết hạn mức bảo hiểm tiền gửi hiện hành và cân nhắc chia ở nhiều ngân hàng có giám sát. Với tiền dùng hằng ngày, sự tiện lợi của tầng dưới thường lớn hơn nhiều so với rủi ro. Với tiền dự phòng cho tình huống mất điện, mất mạng, một lượng tiền mặt vừa phải vẫn có giá trị, như các bài về tiền mặt trong cùng chuyên mục phân tích.
Cuối cùng, khi nghe tin đồn về một ngân hàng, hãy nhớ rằng cấu trúc hai tầng được thiết kế để ngăn đổ vỡ lan rộng. Rút tiền ồ ạt theo tin đồn chưa kiểm chứng thường gây hại cho chính người gửi và cho hệ thống hơn là bảo vệ họ; nên kiểm tra thông tin từ cơ quan quản lý trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tiền trong tài khoản của mình có được ngân hàng trung ương bảo đảm không?
Không trực tiếp. Tiền gửi là khoản nợ của ngân hàng thương mại. Nó được bảo vệ gián tiếp qua giám sát, bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức và vai trò người cho vay cuối cùng của ngân hàng trung ương, nhưng không phải khoản nợ của ngân hàng trung ương.
Vì sao người dân không được mở tài khoản ở ngân hàng trung ương?
Ngân hàng trung ương ở hầu hết các nước chỉ phục vụ ngân hàng, kho bạc và một số tổ chức. Phục vụ hàng chục triệu người dân đòi hỏi hạ tầng, chăm sóc khách hàng, chống rửa tiền và có thể làm suy yếu vai trò huy động vốn của ngân hàng thương mại.
Tính duy nhất của tiền nghĩa là gì?
Đó là nguyên tắc mọi dạng tiền trong một nền kinh tế, dù là tiền mặt hay tiền gửi ở ngân hàng nào, đều đổi cho nhau theo mệnh giá. Một đồng ở ngân hàng A bằng một đồng ở ngân hàng B và bằng một đồng tiền mặt.
Nếu tất cả mọi người cùng rút tiền thì sao?
Không ngân hàng nào giữ đủ tiền mặt cho việc đó. Ngân hàng trung ương có thể cung cấp thanh khoản cho ngân hàng lành mạnh để đáp ứng, và bảo hiểm tiền gửi làm giảm động cơ rút hàng loạt. Đó là lý do các cơ chế này tồn tại.
CBDC có thay thế tiền gửi ngân hàng không?
Các thiết kế đang được nghiên cứu thường không nhằm thay thế tiền gửi, mà bổ sung một dạng tiền ngân hàng trung ương điện tử. Nhiều đề xuất đặt giới hạn số dư hoặc không trả lãi để tránh hút tiền gửi khỏi ngân hàng thương mại.
