Tiền do tư nhân phát hành không phải ý tưởng mới của thời tiền mã hoá. Ở Scotland từ đầu thế kỷ 18 đến giữa thế kỷ 19, và ở Mỹ trong giai đoạn 1837–1863, nhiều ngân hàng tư nhân tự in giấy bạc của mình và người dân dùng nó để mua bán. Kết quả rất khác nhau: hệ thống Scotland thường được giới nghiên cứu đánh giá khá ổn định, còn thời "ngân hàng tự do" ở Mỹ để lại hình ảnh giấy bạc bị chiết khấu, tiền giả và ngân hàng đổ vỡ, dù mức độ tệ hại vẫn còn tranh luận.
Năm 1976, nhà kinh tế Friedrich Hayek đề xuất bỏ độc quyền phát hành tiền của nhà nước, để các đồng tiền tư nhân cạnh tranh. Ngày nay, stablecoin khiến các câu hỏi cũ quay lại: tiền tư nhân có giữ được ngang giá không, ai giám sát người phát hành, và người dùng làm sao biết một tờ giấy bạc, hay một đồng token, thật sự đáng giá bao nhiêu.
Vì sao nhà nước nắm độc quyền phát hành tiền là chuyện khá mới
Ngày nay mỗi nước có một ngân hàng trung ương độc quyền phát hành tiền mặt, và điều đó có vẻ hiển nhiên. Nhưng nhìn trong lịch sử dài, đây là sắp xếp tương đối mới. Ở nhiều nước châu Âu và Bắc Mỹ trong thế kỷ 18 và 19, giấy bạc lưu hành chủ yếu là giấy bạc của các ngân hàng thương mại, mỗi ngân hàng một mẫu, hứa đổi ra vàng hoặc bạc theo yêu cầu.
Ngân hàng Anh, thành lập năm 1694, ban đầu cũng là một ngân hàng tư nhân cho chính phủ vay, và chỉ dần dần mới có vị thế độc quyền phát hành ở Anh qua luật năm 1844. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ ra đời năm 1913. Nhiều ngân hàng trung ương khác chỉ xuất hiện trong thế kỷ 20.
Hiểu điều này giúp đặt stablecoin vào bối cảnh: câu hỏi "tư nhân có nên phát hành tiền không" không phải câu hỏi lý thuyết, mà đã có hàng trăm năm thực nghiệm. Những gì xảy ra trong các thí nghiệm đó, lúc thành công lẫn lúc thất bại, là dữ liệu quý cho cuộc tranh luận hôm nay.
Scotland 1716–1845: ngân hàng tự do được nhớ như một thành công
Từ đầu thế kỷ 18 đến giữa thế kỷ 19, Scotland không có ngân hàng trung ương kiểm soát việc phát hành. Ngân hàng Scotland (thành lập 1695), Ngân hàng Hoàng gia Scotland (1727) và nhiều ngân hàng khác cạnh tranh, mỗi bên phát hành giấy bạc riêng. Nhà kinh tế Lawrence H. White, trong cuốn Free Banking in Britain (1984), lập luận rằng hệ thống này vận hành khá ổn định, ít đổ vỡ gây thiệt hại lớn cho người giữ giấy bạc so với nước Anh láng giềng cùng thời.
Một số cơ chế giải thích sự ổn định đó. Các ngân hàng thường xuyên trao đổi giấy bạc của nhau và đòi thanh toán phần chênh lệch, nên ngân hàng nào phát hành quá tay sẽ nhanh chóng bị rút dự trữ. Nhiều ngân hàng có cổ đông chịu trách nhiệm vô hạn, nghĩa là tài sản cá nhân của họ phải bù khi ngân hàng mất khả năng thanh toán, tạo động lực thận trọng.
Thời kỳ này kết thúc khi luật năm 1845 hạn chế việc thành lập ngân hàng phát hành mới ở Scotland, tiếp nối luật năm 1844 cho Anh. Đến nay một số ngân hàng ở Scotland vẫn in giấy bạc mang tên mình, nhưng phải có tài sản bảo đảm tương ứng tại Ngân hàng Anh, nên thực chất không còn là tiền tư nhân tự do. Một số sử gia cũng nhắc rằng thành công của Scotland có phần nhờ được Ngân hàng Anh và thị trường London làm chỗ dựa, nên không hẳn là "tự do" thuần tuý.
Mỹ 1837–1863: thời ngân hàng tự do và giấy bạc chiết khấu
Ở Mỹ, sau khi Ngân hàng thứ hai của Hoa Kỳ hết giấy phép năm 1836, nhiều bang ban hành luật "ngân hàng tự do": ai đáp ứng điều kiện, chủ yếu là ký gửi trái phiếu làm bảo đảm, đều được lập ngân hàng và phát hành giấy bạc. Những đặc điểm chính của giai đoạn này:
- Hàng nghìn loại giấy bạc khác nhau cùng lưu hành, do hàng trăm ngân hàng ở các bang phát hành.
- Giấy bạc của ngân hàng ở xa hoặc ít tên tuổi thường chỉ được nhận với giá thấp hơn mệnh giá; mức chiết khấu phụ thuộc vào khoảng cách và uy tín ngân hàng.
- Thương nhân phải dùng các ấn phẩm định kỳ liệt kê giá trị quy đổi của từng loại giấy bạc và cách nhận diện tiền giả, vì tiền giả rất phổ biến.
- Hình ảnh "wildcat bank", ngân hàng đặt trụ sở ở nơi hẻo lánh để khó bị đòi đổi giấy bạc, trở thành biểu tượng của thời kỳ này.
- Nhiều ngân hàng đổ vỡ khi trái phiếu bảo đảm mất giá, khiến người giữ giấy bạc chịu thiệt.
Các nghiên cứu sau này, như của Hugh Rockoff (1974) và của Arthur Rolnick cùng Warren Weber trong thập niên 1980, cho thấy bức tranh không hẳn đen tối như huyền thoại: nhiều vụ đổ vỡ gắn với việc giá trái phiếu bảo đảm sụt giảm hơn là lừa đảo trắng trợn. Dù vậy, việc giấy bạc không đổi ngang giá cho nhau là thực tế không ai tranh cãi.
Vì sao thời kỳ đó kết thúc: bài toán ngang giá
Vấn đề lớn nhất của giấy bạc tư nhân ở Mỹ không phải là chúng hoàn toàn vô giá trị, mà là chúng không ngang giá. Một tờ "một đô la" của ngân hàng ở New York và một tờ "một đô la" của ngân hàng ở bang xa có giá khác nhau trong tay người bán. Mỗi giao dịch kèm thêm một phép tính và một rủi ro. Các nhà kinh tế hiện đại gọi phẩm chất mà hệ thống này thiếu là tính duy nhất của tiền: một đồng phải luôn bằng một đồng, bất kể ai phát hành.
Trong Nội chiến, chính phủ liên bang thông qua các luật ngân hàng quốc gia năm 1863–1864, lập hệ thống ngân hàng quốc gia với giấy bạc thống nhất được bảo đảm bằng trái phiếu chính phủ liên bang. Ngay sau đó, một loại thuế 10% đánh vào giấy bạc của các ngân hàng bang đã khiến giấy bạc này gần như biến mất khỏi lưu thông. Đến năm 1913, Cục Dự trữ Liên bang ra đời để giải quyết tiếp các vấn đề về thanh khoản và khủng hoảng ngân hàng.
Bài học được rút ra: người dùng thích một đồng tiền mà họ không cần nghĩ tới ai là người phát hành. Khi tiền phải đi kèm bảng tra giá trị, chi phí giao dịch của cả nền kinh tế tăng lên, và áp lực thống nhất tiền tệ sẽ xuất hiện.
Hayek 1976: đề xuất cạnh tranh tiền tệ
Năm 1976, Friedrich Hayek, người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1974, xuất bản Denationalisation of Money (Phi quốc hữu hoá tiền tệ). Trong bối cảnh lạm phát cao ở nhiều nước phương Tây thập niên 1970, Hayek lập luận rằng độc quyền phát hành tiền của nhà nước là nguồn gốc của lạm phát, và đề xuất cho phép các tổ chức tư nhân phát hành đồng tiền riêng, cạnh tranh với nhau. Theo ông, người dùng sẽ chọn đồng tiền giữ giá tốt nhất, buộc người phát hành phải có kỷ luật.
Đề xuất của Hayek bị phản biện từ nhiều phía. Tiền có hiệu ứng mạng rất mạnh, nên thị trường có xu hướng dồn về một vài đồng thay vì cạnh tranh thật. Người dùng khó đánh giá chất lượng của người phát hành trước khi quá muộn. Và chi phí của việc phải theo dõi nhiều đồng tiền song song chính là điều đã thấy ở thời ngân hàng tự do Mỹ.
Ý tưởng của Hayek thường được những người ủng hộ tiền mã hoá dẫn lại như nền tảng tư tưởng. Tuy nhiên, Hayek hình dung các đồng tiền tư nhân được quản lý để giữ sức mua ổn định, khác với một tài sản có nguồn cung cố định và giá biến động mạnh như Bitcoin.
Stablecoin hôm nay: những điểm giống và khác lịch sử
Năm 2021, các nhà kinh tế Gary Gorton và Jeffery Zhang công bố bài nghiên cứu "Taming Wildcat Stablecoins", so sánh stablecoin với giấy bạc thời ngân hàng tự do ở Mỹ. Đặt cạnh nhau ở mức khái quát:
| Khía cạnh | Giấy bạc ngân hàng tự do | Stablecoin |
|---|---|---|
| Người phát hành | Ngân hàng tư nhân | Công ty tư nhân |
| Lời hứa | Đổi ra vàng, bạc theo mệnh giá | Đổi ra tiền pháp định theo mệnh giá |
| Tài sản bảo đảm | Trái phiếu bang, dự trữ kim loại | Trái phiếu chính phủ ngắn hạn, tiền gửi, tài sản khác |
| Nguy cơ chính | Chiết khấu, đổ vỡ, tiền giả | Lệch neo, tháo chạy, chất lượng dự trữ |
| Cách nhà nước phản ứng | Ngân hàng quốc gia, thuế giấy bạc bang, rồi ngân hàng trung ương | Cấp phép, quy định dự trữ, công khai thông tin; tranh luận về tiền số ngân hàng trung ương |
Điểm khác lớn là công nghệ: stablecoin có thể chuyển tức thì trên toàn cầu, nên nếu mất niềm tin, tháo chạy cũng có thể diễn ra nhanh hơn nhiều so với thời phải mang giấy bạc tới quầy đổi. Đó là lý do bài học lịch sử về tính ngang giá được các cơ quan quản lý nhắc lại khi soạn luật cho stablecoin.
Bài học cho người dùng hôm nay
Lịch sử tiền tư nhân không cho câu trả lời "tốt" hay "xấu" tuyệt đối. Nó cho thấy những điều kiện để tiền tư nhân an toàn hơn: tài sản bảo đảm chất lượng cao và dễ bán, cơ chế đổi lại rõ ràng, người phát hành chịu trách nhiệm thật, và giám sát hiệu quả. Khi thiếu các điều kiện đó, người cầm tiền là người gánh rủi ro sau cùng.
Với người dùng ở Việt Nam, nơi pháp luật không công nhận tài sản mã hoá là phương tiện thanh toán, câu chuyện này chủ yếu có giá trị hiểu biết: nó giải thích vì sao các ngân hàng trung ương coi trọng tính ngang giá của tiền, và vì sao những lời hứa "luôn bằng một đô la" cần được kiểm chứng chứ không nên tin mặc định.
Tài sản mã hoá có giá biến động rất mạnh, có thể mất phần lớn giá trị trong thời gian ngắn; người nắm giữ còn đối mặt rủi ro mất khoá truy cập, dịch vụ trung gian sụp đổ và các chiêu lừa đảo mời gọi đầu tư. Bài viết chỉ nhằm giải thích kinh tế tiền tệ, không phải lời khuyên mua, bán hay nắm giữ bất kỳ tài sản nào.
Câu hỏi thường gặp
Ngày nay còn nơi nào ngân hàng tư nhân tự in tiền không?
Một số ngân hàng ở Scotland, Bắc Ireland và Hồng Kông vẫn in giấy bạc mang tên mình, nhưng việc phát hành bị quy định chặt và phải có tài sản bảo đảm tương ứng. Đây là cơ chế được quản lý, khác với thời ngân hàng tự do trước đây.
Thời ngân hàng tự do ở Mỹ có thật sự hỗn loạn như mô tả không?
Các nghiên cứu từ thập niên 1970–1980 cho thấy mức thiệt hại không lớn như huyền thoại, và nhiều vụ đổ vỡ do trái phiếu bảo đảm mất giá. Tuy nhiên việc giấy bạc không ngang giá, phải tra bảng chiết khấu và tiền giả phổ biến là thực tế được ghi nhận rõ.
Hayek có ủng hộ Bitcoin không?
Hayek mất năm 1992, trước khi Bitcoin ra đời rất lâu. Đề xuất của ông về cạnh tranh tiền tệ được nhiều người ủng hộ tiền mã hoá dẫn lại, nhưng ông hình dung đồng tiền tư nhân được quản lý để giữ sức mua ổn định, khác với tài sản có giá biến động mạnh.
Vì sao tính ngang giá của tiền lại quan trọng đến vậy?
Vì nó cho phép mọi người dùng tiền mà không cần kiểm tra ai phát hành. Nếu mỗi đồng có giá khác nhau, mọi giao dịch đều kèm chi phí tra cứu và rủi ro, làm nền kinh tế vận hành kém hiệu quả. Đây là lý do ngân hàng trung ương bảo đảm tiền gửi ở các ngân hàng đổi ngang giá cho nhau.
Stablecoin được quản lý chặt có lặp lại thất bại của lịch sử không?
Các khung luật mới yêu cầu dự trữ chất lượng cao, quyền đổi lại và công khai thông tin, rút kinh nghiệm từ lịch sử. Mức hiệu quả còn phải chờ thời gian kiểm chứng, nhất là khi thị trường căng thẳng; giới nghiên cứu vẫn đang tranh luận về điều này.
